Η Κρήτη κατέχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική μυθολογία. Θεοί, βασιλιάδες, ήρωες και μυθικά πλάσματα συνδέονται με τα βουνά, τα σπήλαια, τις αρχαίες πόλεις και τις ακτές του νησιού. Οι κρητικοί μύθοι δεν αποτελούν απλώς φανταστικές αφηγήσεις, αλλά αντανακλούν πανάρχαιες λατρείες, ιστορικές μνήμες και τη μεγάλη σημασία που είχε η Κρήτη στον κόσμο του Αιγαίου. Η γέννηση του Δία και η αρπαγή της Ευρώπης Σύμφωνα με την παράδοση, ο Δίας γεννήθηκε και ανατράφηκε στην Κρήτη, κρυμμένος από τον πατέρα του, τον Κρόνο. Η Ρέα παρέδωσε στον Κρόνο μια πέτρα τυλιγμένη σε σπάργανα, ενώ οι Κουρήτες έκρουαν τις ασπίδες τους για να καλύπτουν το κλάμα του βρέφους. Το Δικταίο Άντρο και το Ιδαίο Άντρο αποτελούν τις δύο σημαντικότερες κρητικές παραδόσεις για τον τόπο γέννησης και ανατροφής του θεού. Αργότερα, ο Δίας μεταμορφώθηκε σε λευκό ταύρο και μετέφερε την πριγκίπισσα Ευρώπη από τη Φοινίκη στην Κρήτη. Από την ένωσή τους γεννήθηκαν ο Μίνωας, ο Ραδάμανθυς και ο Σαρπηδόνας. Ο Μίνωας έγινε ο θρυλικός βασιλιάς της Κνωσού και συνδέθηκε με τη νομοθεσία, τη θαλασσοκρατία και την πολιτική δύναμη της αρχαίας Κρήτης. Ο Μίνωας, ο Λαβύρινθος και ο Μινώταυρος Ο γνωστότερος ίσως κρητικός μύθος είναι εκείνος του Μινώταυρου και του Θησέα. Ο Μινώταυρος, ένα πλάσμα με ανθρώπινο σώμα και κεφάλι ταύρου, φυλακίστηκε στον περίφημο Λαβύρινθο που κατασκεύασε ο Δαίδαλος για τον βασιλιά Μίνωα. Ο Αθηναίος ήρωας Θησέας κατάφερε να τον σκοτώσει και να βρει την έξοδο με τη βοήθεια της Αριάδνης και του μίτου που του πρόσφερε. Ο Δαίδαλος και ο γιος του Ίκαρος προσπάθησαν στη συνέχεια να δραπετεύσουν από την Κρήτη πετώντας με φτερά από πούπουλα και κερί. Παρά τις προειδοποιήσεις του πατέρα του, ο Ίκαρος πέταξε πολύ κοντά στον ήλιο, το κερί έλιωσε και ο ίδιος έπεσε στη θάλασσα. Ο μύθος παραμένει ένα από τα διαχρονικότερα σύμβολα της ανθρώπινης επινοητικότητας, της ελευθερίας αλλά και της υπερβολικής φιλοδοξίας. Ο Τάλως και ο Ιδομενέας Την Κρήτη προστάτευε ο Τάλως, ένας γιγάντιος χάλκινος φύλακας που περιπολούσε τις ακτές του νησιού τρεις φορές την ημέρα και εμπόδιζε τα εχθρικά πλοία να πλησιάσουν. Σύμφωνα με διαφορετικές εκδοχές, είχε κατασκευαστεί από τον Ήφαιστο ή είχε δοθεί ως δώρο από τον Δία στην Ευρώπη. Συχνά περιγράφεται συμβολικά ως ένα από τα αρχαιότερα «αυτόματα» της μυθολογίας. Στον κύκλο του Τρωικού Πολέμου σημαντική θέση κατέχει ο Ιδομενέας, εγγονός του Μίνωα και βασιλιάς της Κρήτης. Μαζί με τον Μηριόνη ηγήθηκε των Κρητών που συμμετείχαν στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας και παρουσιάζεται στην Ιλιάδα ως ένας από τους γενναιότερους και εμπειρότερους πολεμιστές των Αχαιών. Από τους αρχαίους μύθους στους νεότερους θρύλους Η μυθολογική παράδοση της Κρήτης δεν περιορίζεται στην αρχαιότητα. Στα νεότερα χρόνια ιστορικά γεγονότα, ανεξήγητα φυσικά φαινόμενα και λαϊκές αφηγήσεις δημιούργησαν νέους θρύλους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι Δροσουλίτες του Φραγκοκάστελου, οι σκιές έφιππων και πεζών πολεμιστών που, σύμφωνα με την παράδοση, εμφανίζονται ορισμένες ανοιξιάτικες αυγές κοντά στο φρούριο. Οι μύθοι της Κρήτης συνδέουν το φυσικό τοπίο με την ανθρώπινη μνήμη. Σπήλαια, βουνά, φαράγγια, αρχαιολογικοί χώροι και παραθαλάσσιες τοποθεσίες αποκτούν μέσα από αυτούς μια δεύτερη, συμβολική διάσταση και αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο, την ιστορία και την ίδια τους την ταυτότητα.

Η Κρήτη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς προορισμούς της Μεσογείου. Η γεωγραφική της θέση ανάμεσα στην Ευρώπη, την Αφρική και την Ανατολή ευνόησε την ανάπτυξη πολιτισμών, εμπορικών δικτύων και ισχυρών πόλεων για χιλιάδες χρόνια. Από τις πρώτες ανθρώπινες εγκαταστάσεις και τα μινωικά ανάκτορα έως τις ελληνιστικές πόλεις, τα ρωμαϊκά μνημεία και τα κατάλοιπα μεταγενέστερων περιόδων, ολόκληρο το νησί λειτουργεί σαν ένα μεγάλο υπαίθριο μουσείο. Προϊστορική και Μινωική Κρήτη Τα αρχαιότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας εξετάζονται στην ενότητα Προϊστορική Κρήτη. Σπήλαια, πρώιμοι οικισμοί, εργαλεία και ταφικά ευρήματα φωτίζουν την ανθρώπινη δραστηριότητα στο νησί πριν από την εμφάνιση των μεγάλων ανακτορικών κέντρων. Κατά την Εποχή του Χαλκού αναπτύχθηκε στην Κρήτη ο μινωικός πολιτισμός, ένας από τους σημαντικότερους προϊστορικούς πολιτισμούς της Μεσογείου. Η ενότητα Μινωική Εποχή περιλαμβάνει ανάκτορα, επαύλεις, οικισμούς, ιερά κορυφής, εργαστήρια, νεκροπόλεις και λιμενικές εγκαταστάσεις. Ξεχωριστή θέση κατέχουν τα ανάκτορα της Κνωσού, της Φαιστού, των Μαλίων και της Ζάκρου. Μαζί με τη Ζώμινθο και την Κυδωνία, αποτελούν τα έξι Μινωικά Ανακτορικά Κέντρα που έχουν ενταχθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Από την κατάρρευση των ανακτόρων στις πόλεις-κράτη Μετά την παρακμή των μινωικών ανακτόρων, οι κοινωνικές και πολιτικές δομές της Κρήτης μεταβλήθηκαν. Οικισμοί δημιουργήθηκαν σε φυσικά οχυρές και ορεινές θέσεις, ενώ νέα πολιτισμικά στοιχεία εμφανίστηκαν σταδιακά στο νησί. Η μεταβατική αυτή εποχή παρουσιάζεται στην ενότητα Σκοτεινή Περίοδος. Σημαντικό μέρος της αρχαιολογικής κληρονομιάς αποτελούν επίσης τα αρχαία ταφικά σύνολα. Θολωτοί τάφοι, νεκροπόλεις, λαξευτοί τάφοι και ταφικά μνημεία αποκαλύπτουν τις αντιλήψεις των κατοίκων για τον θάνατο, την κοινωνική οργάνωση και τις τελετουργίες διαφορετικών εποχών. Κλασική, Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Κρήτη Κατά τους ιστορικούς χρόνους η Κρήτη ήταν διαιρεμένη σε πολλές ανεξάρτητες πόλεις-κράτη, οι οποίες ανέπτυξαν συμμαχίες, εμπορικές σχέσεις αλλά και έντονους ανταγωνισμούς. Η ενότητα Κλασική και Ελληνορωμαϊκή Εποχή συγκεντρώνει αρχαίες πόλεις, ιερά, λιμάνια, θέατρα, ρωμαϊκές επαύλεις και δημόσια οικοδομήματα. Ανάμεσα στους σημαντικότερους χώρους συγκαταλέγονται η Γόρτυνα, που έγινε πρωτεύουσα της Κρήτης κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, η Ελεύθερνα, η Απτέρα, η Λατώ και η Πολυρρήνια. Οι χώροι αυτοί διατηρούν τμήματα οχυρώσεων, ναών, αγορών, δεξαμενών, θεάτρων και άλλων δημόσιων κτιρίων. Οι μεταγενέστερες ιστορικές περίοδοι Η αρχαιολογική και μνημειακή διαδρομή του νησιού συνεχίζεται στη Βυζαντινή Κρήτη, στο Εμιράτο της Κρήτης, στην Ενετοκρατία, στην Οθωμανική Περίοδο και στη νεότερη ιστορία. Οχυρώσεις, ναοί, οικισμοί, δημόσια κτίρια και πολεμικά μνημεία συμπληρώνουν την εικόνα της αδιάκοπης ανθρώπινης παρουσίας στην Κρήτη. Πολλοί χώροι είναι οργανωμένοι και επισκέψιμοι, ενώ άλλοι βρίσκονται ελεύθεροι μέσα σε πόλεις, χωριά ή απομονωμένα φυσικά τοπία. Οι επισκέπτες οφείλουν να σέβονται τα μνημεία, να μην απομακρύνουν αντικείμενα και να ακολουθούν τις οδηγίες των αρμόδιων αρχαιολογικών υπηρεσιών.

Κρήτη κατά την αρχαία εποχή δεν απειλήθηκε από εξωτερικούς εχθρούς. Οι πρώτοι εξωτερικοί εχθροί που γνώρισε το νησί ήταν οι Ρωμαίοι. Επομένως, ως τότε, η οχύρωση των πόλεων δεν αφορούσε εξωτερικούς, αλλά εσωτερικούς εχθρούς. Μετά το τέλος της Ρωμαιοκρατίας (67πΧ- 330μΧ) τα πράγματα άλλαξαν ριζικά. Η Κρήτη εντάχθηκε στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος, που μετεξελίχθηκε στην Ελληνική Βυζαντινή Αυτοκρατορία, κι αποτέλεσε θέμα, δηλαδή Επαρχία της. Παράλληλα, γύρω από τη Μεσόγειο αναπτύχθηκαν κι άλλοι πολιτισμοί. Έτσι, η Κρήτη, λόγω της φυσικής και γεωπολιτικής θέσης, απέκτησε ιδιαίτερη σημασία και έγινε «μήλο της έριδος» για τους λαούς της Μεσογείου. Οι λαοί αυτοί λοιπόν, άρχισαν να την εποφθαλμιούν, για διαφορετικούς λόγους ο καθένας. Κατά την Α’ Βυζαντινή Περίοδο (330-824) τα πράγματα δεν έχουν ακόμη ξεδιαλύνει. Οι κίνδυνοι δεν φαίνονται ακόμη καθαρά. Για το λόγο αυτό, αλλά και λόγω άλλων εσωτερικών και εξωτερικών προβλημάτων της Αυτοκρατορίας, το νησί βρισκόταν στο περιθώριο του βυζαντινού ενδιαφέροντος. Οι πειρατικές επιδρομές άρχισαν να πυκνώνουν και τα παραθαλάσσια μοναστήρια του νησιού οχυρώθηκαν για να προστατευτούν. Σε αυτές τις συνθήκες δεν άργησε να ξεσπάσει η πρώτη θύελλα στο νησί. Πρώτοι οι Σαρακηνοί πειρατές βρήκαν την Κρήτη σχεδόν ανοχύρωτη και την κατέλαβαν εύκολα. Εγκαταστάθηκαν για 140 χρόνια, ως το 961μΧ, οχυρώνοντας τη σημαντικότερη πόλη της, δηλ. το σημερινό Ηράκλειο. Μετά από συνεχείς αποτυχημένες προσπάθειες, ο Νικηφόρος Φωκάς κατάφερε να απελευθερώσει το νησί από τους πειρατές. Στη συνέχεια κατασκευάστηκαν νέα τείχη από τους Βυζαντινούς, τα οποία κατάφεραν να κρατήσουν τους εισβολείς μακρυά για λίγους αιώνες. Το 1206, η Κρήτη πέρασε στα χέρια των Γενουατών, οι οποίοι αμέσως έδωσαν ιδιαίτερη σημασία στην οχύρωση του νησιού. Μέσα σε λίγα χρόνια οχύρωσαν 3 κάστρα και 12 φρούρια, αλλά οι Ενετοί πρόλαβαν να καταλάβουν το νησί το 1209. Η Ενετοκρατία στην Κρήτη κράτησε 4.5 αιώνες και βασίστηκε κυρίως στα κολοσιαία οχυρωματικά έργα που κατασκεύασαν σπουδαίοι Μηχανικοί, με σπουδαιότερο το Μεγάλο Κάστρο του Χάνδακα (Ηράκλειο). Όταν οι Τούρκοι κατάφεραν να καταλάβουν το Χάνδακα το 1669, μετά από 22 χρόνια (!), ισχυροποίησαν την παρουσία τους βελτιώνοντας τα Ενετικά Τείχη και κατασκευάζοντας πολλά μικρά φρούρια σε όλη την Κρητική Επικράτεια, τους Κουλέδες. Οι Τούρκοι συντηρούσαν τις οχυρώσεις τους ως το τέλος της παρουσίας τους στο νησί. Ακόμη και σήμερα, ο επισκέπτης μπορεί να πάρει μια ιδέα για το πως ήταν οχυρωμένες οι μεγάλες πόλεις της Κρήτης, καθώς τα τείχη τους διατηρούνται σε άριστη κατάσταση. Τα εντυπωσιακά κάστρα στα Χανιά, στο Ρέθυμνο και στο Ηράκλειο και τα απόρθητα φρούρια στα νησιά της Σούδας, της Γραμβούσας και της Σπιναλόγκα, είναι μόνο μερικά δείγματα. Χάρτης

Ο πλούτος του νησιού σε αρχαιολογικούς θησαυρούς, αναδεικνύεται μέσα από τα αρχαιολογικά μουσεία του και τις δεκάδες αρχαιολογικές συλλογές που φιλοξενούνται σ’ αυτά. Τα πολυάριθμα ιστορικά μουσεία προσφέρουν μια σύνθετη εικόνα της ιστορίας και της τέχνης της Κρήτης από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους ως τον 20ο αιώνα. Αξιόλογες είναι και οι συλλογές πολεμικού και αρχειακού υλικού, που έχουν σκοπό τη διατήρηση της μνήμης για τον αντιστασιακό αγώνα των Κρητικών, από την Οθωμανική Εποχή ως και την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μουσεία και συλλογές που αναδεικνύουν τη ζωή και το έργο μεγάλων Κρητών συγγραφέων, καλλιτεχνών και πολιτικών βρίσκονται σε όλη την Κρήτη. Τα περισσότερα όμως μουσεία στην Κρήτη είναι αφιερωμένα στη ζωή των Κρητικών του προηγούμενου αιώνα, εκθέτοντας κυρίως αντικείμενα από την αγροτική παράδοση. Χάρτης

Το πολυπολιτισμικό και το μακρινό παρελθόν της Κρήτης αντικατοπτρίζεται σε όλες τις εκφάνσεις του σύγχρονου Κρητικού, όπως η γλώσσα, ο χορός, η μουσική, η διατροφή, οι τέχνες, οι χειροτεχνίες. Η λαϊκή παράδοση της Κρήτης αποτελεί μια ανεξάντλητη σύγχρονη πολιτιστική οντότητα με ήθη και έθιμα, υλικά και πνευματικά πατροπαράδοτα στοιχεία, αρχαίες συνήθειες που έχουν διαμορφώσει τον πυρήνα της ζωής των σύγχρονων Κρητικών και μένουν άσβεστα στο πέρασμα των χρόνων. Η κρητική διάλεκτος θεωρείται η μακροβιότερη στον Ελλαδικό χώρο και έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης και έρευνας. Δεκάδες λέξεις έχουν αμιγώς αρχαιοελληνικό ή αρχαϊκό παρελθόν, ενώ πολλές είναι και οι γλωσσικές επιρροές από τους Άραβες, τους Ενετούς και τους Οθωμανούς. Απόγονοι του Δία Οι άνθρωποι της Κρήτης σκληραγωγημένοι από τις δυσκολίες της ζωής, αλλά πάντα γνήσιοι και χαμογελαστοί, χαίρονται όταν μοιράζονται τα συναισθήματα τους και τη φιλοξενία τους με τους επισκέπτες τους. Η λέξη φιλοξενία προέρχεται από τις δύο ελληνικές λέξεις φίλος και ξενία και σημαίνει να γίνεσαι φίλος με τον ξένο. Ως γνήσιοι απόγονοι του Κρηταγενή Ξένιου Δία, του θεού των θεών, των ανθρώπων και της φιλοξενίας, οι Κρητικοί φημίζονται για τη φιλοξενία τους, την οποία προσφέρουν με πάσα ανιδιοτέλεια και με μόνο κίνητρο το σεβασμό προς τον συνάνθρωπό τους. Δεν υπάρχει περίπτωση να σταματήσει κάποιος σε ένα καφενείο ενός χωριού για να ζητήσει οποιαδήποτε βοήθεια και οι ντόπιοι να μην τον κεράσουν τουλάχιστον μια ρακή! Μύθοι Η Κρήτη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με μύθους και θρύλους, που πηγάζουν από τα βάθη των αιώνων. Αρχικά, σε αυτόν τον ιδιαίτερο χώρο τοποθετήθηκε η γέννηση του Ξένιου Δία από τη Ρέα, του μετέπειτα πατέρα των θεών, των ανθρώπων και της φιλοξενίας. Τα Σπήλαια του Ψυχρού και του Ιδαίου άντρου είναι συνυφασμένα με τη γέννηση και την ανατροφή του. Αργότερα, ο Δίας με τη μορφή ταύρου, άρπαξε την όμορφη νύμφη Ευρώπη από τη Φοινίκη και τη μετέφερε στην Κρήτη. Με τη συνεύρεση του Δία και της Ευρώπης κάτω από τον αειθαλή πλάτανο της Γόρτυνας, που υπάρχει και σήμερα, γεννήθηκε ο Μίνωας, ο βασιλιάς του πρώτου λαμπρού ευρωπαϊκού πολιτισμού, του Μινωικού και πήρε η ήπειρος Ευρώπη το σημερινό της όνομα. Ήταν εδώ που για πρώτη φορά ο πολυμήχανος τεχνίτης Δαίδαλος, κατασκεύασε το διάσημο Λαβύρινθο, όπου φυλάκισε τον Μινώταυρο, και αργότερα αγνόησε το νόμο της βαρύτητας πετώντας μακριά με το γιο του Ίκαρο. Στον ίδιο χώρο, ο Θησέας σκότωσε το Μινώταυρο, χρησιμοποιώντας το μίτο της Αριάδνης. Ο χάλκινος γίγαντας Τάλως, το πρώτο ρομπότ στη μυθολογία, ως άγρυπνος φύλακας τριγυρνούσε την Κρήτη τρεις φορές την ημέρα για να την προστατεύει από τους εισβολείς, πριν τον εξουδετερώσουν οι Αργοναύτες. Ακόμη και σήμερα υπάρχουν θρύλοι με ξωτικά και "φανταξά" με γνωστότερο τους Δροσουλίτες, σκιές που περπατούν τις πρώτες ώρες της αυγής μεταξύ Μαΐου και Ιουνίου έξω από το φρούριο του Φραγκοκάστελου. Είναι οι ψυχές στρατιωτών που έχασαν εκεί τη ζωή τους σε μάχη με τους Οθωμανούς. Μουσική Παράδοση Το νησί έχει μια μακρά και πλούσια μουσική παράδοση, με βαθιές ρίζες στην αρχαιότητα, έντονα επηρεασμένη από τη βυζαντινή μουσική και εμπλουτισμένη από τον μουσικό πολιτισμό της ευρύτερης ανατολικής Μεσογείου. Μέσα από τις μικρές και μεγάλες γιορτές στις οποίες συμμετέχουν, οι κάτοικοι έρχονται σε επαφή και γίνονται «μύστες» της ιδιαίτερης μουσικής κουλτούρας, της κρητικής μουσικής. Η κρητική μουσική παράδοση θεωρείται η πιο ζωντανή στον ελλαδικό χώρο, γιατί όχι μόνο συνεχίζει να εξελίσσεται και να ενσωματώνει δημιουργικά σύγχρονα μουσικά στοιχεία, αλλά παράλληλα καταφέρνει να εκφράζει και να σχολιάζει με ζωντανό τρόπο τη σημερινή πραγματικότητα. Ο αυτοσχεδιασμός είναι ένα από τα χαρακτηριστικά των κρητικών καλλιτεχνών. Oι μουσικοί, δεν περιορίζονται στην τυπική επανάληψη των βασικών μελωδιών, αλλά εμπλουτίζουν το παίξιμό τους με αυτοσχεδιασμούς που συνοδεύουν τους χορευτές, οι οποίοι με τη σειρά τους αυτοσχεδιάζουν χορεύοντας. Οι μαντινάδες, μικρά δίστιχα ποιήματα, αντανακλούν τα συναισθήματα, τη σκέψη και τη ζωή του Κρητικού λαού και εκφράζουν το παράπονο, τον έρωτα, τη στάση για τη ζωή και κάθε συναίσθημα που πηγάζει από την ευαίσθητη κρητική ψυχή. Εντυπωσιακές είναι οι «μαντιναδομαχίες», όπου η μία μαντινάδα διαδέχεται την άλλη ως απάντηση ή ως πρόκληση στον "αντίπαλο" ριμαδόρο και το γλέντι κρατεί για ώρες. Στη Δυτική Κρήτη οι άντρες στις παρέες ερμηνεύουν τα ριζίτικα τραγούδια, το πιο πρωτόγονο είδος της μουσικής και ποιητικής παράδοσης. Οι χοροί του νησιού Οι Ελληνικοί χοροί και η μουσική πρωτοεμφανίστηκαν στην Κρήτη, όπου λέγεται ότι η μητέρα των Θεών, η Ρέα, τους δίδαξε στους Κουρήτες για να εξαγνίζονται. Ο πιο φημισμένος κρητικός χορός ήταν ο πυρρίχιος. Οι σημερινοί Κρητικοί χοροί, πασίγνωστοι σε όλη την Ελλάδα, αποτελούν απόηχους των χορών των Κουρητών. Σήμερα, οι παραδοσιακοί Κρητικοί χοροί χορεύονται από άνδρες και γυναίκες, που στις επίσημες εκδηλώσεις φορούν τη θαυμάσια κρητική φορεσιά. Είναι άλλοτε γρήγοροι και άλλοτε αργοί, πάντα όμως δυναμικοί και επιβλητικοί, ενώ όταν χορεύονται από παρέες ανδρών παραπέμπουν άμεσα στους πολεμικούς χορούς των Κουρητών. Πάντα με το ρυθμό της λύρας ή του βιολιού, συνοδευόμενα κυρίως από λαούτο και σπανιότερα από μπουλγαρί, ασκομαντούρα ή θιαμπόλι, οι χορευτές σε κύκλο παρουσιάζουν τον πολύπλοκο βηματισμό στα βασικά είδη χορών, με τον πρώτο του κύκλου, συνήθως άνδρα, στηριζόμενο στο δεξί χέρι του δεύτερου, να κάνει με μεγάλη δεξιοτεχνία ξεχωριστές φιγούρες, τα περίφημα «ταλίμια». Κάθε περιοχή του νησιού έχει τους δικούς της παραδοσιακούς χορούς, πολλοί από τους οποίους διατηρούν την αρχέγονη κυκλική τυπολογία τους και χορεύονται συστηματικά ακόμη και σήμερα. Οι κυριότεροι χοροί είναι ο πεντοζάλης, ο καστρινός πηδηχτός, η σούστα, ο σιγανός συρτός και ο χανιώτικος συρτός. Η φημισμένη μελωδία «Ζορμπάς» του Μίκη Θεοδωράκη βασίζεται σε μια παλιότερη εκδοχή του χανιώτικου συρτού. Η Κρητική Διατροφή Η Κρητική διατροφή κρύβει μέσα της μια φιλοσοφία ζωής, αναφέρεται στο τρόπο ζωής των Κρητικών, όπου το φαγητό περικλείει ολόκληρο πολιτισμό. Οι κάτοικοι αυτού του φιλόξενου τόπου ανέπτυξαν τις πανάρχαιες διατροφικές τους συνήθειες, με ότι απλόχερα προσφέρει η κρητική γη: ελαιόλαδο, στάρι, κρασί, μέλι, τυρί, χόρτα και αρωματικά φυτά. Το κρέας υπάρχει στο τραπέζι σχετικά σπάνια, ειδικά λόγω των μεγάλων περιόδων νηστείας. Οι συγκεντρώσεις των Κρητικών γύρω από ένα τραπέζι, με τη συνοδεία μουσικής και χορού αποτελούν την αγαπημένη τους συνήθεια, αποσκοπώντας στην έκφραση της φιλοξενίας και τη σύσφιξη των κοινωνικών σχέσεων. Εκδηλώσεις Οι Κρητικοί ανέκαθεν αγαπούσαν τις τέχνες και τις εκδηλώσεις, στις οποίες μπορούν να έρθουν σε επαφή με τους συνανθρώπους τους και να μοιραστούν τα συναισθήματά τους. Τα καλοκαιρινά βράδια σε διάφορες πόλεις του νησιού πραγματοποιούνται εκθέσεις τεχνών και φεστιβάλ θεάτρου, μουσικής, κινηματογράφου και χορού. Πολλές είναι και οι συναυλίες που πραγματοποιούνται σε στάδια, σε αρχαιολογικούς χώρους, στα τείχη των πόλεων ή σε μικρά θεατράκια στην ύπαιθρο. Ακόμη και οι εορτές των αγίων πάντα πλαισιώνονται με μεγάλα πανηγύρια υπό τη συνοδεία Κρητικής λύρας και χορών, στις πλατείες των χωριών ή στις εκκλησίες, φέρνοντας στην επιφάνεια έθιμα που κρατούν από τη μινωική Κρήτη. Πολλαπλές είναι οι εορτές που έχουν συσχετιστεί με κάποιο προϊόν ενός χωριού και αποτελούν πάντα την αφορμή για ένα μεγάλο γλέντι. Γιορτές πατάτας, ρακής, κολοκυθιού, εφτάζυμου, ξεφουρνίσματος, κρασιού, μυζήθρας, γραβιέρας, χοχλιού (σαλιγκαριού), κερασιού, μήλου είναι λίγα από τα γλέντια που συνοδεύονται από δωρεάν δοκιμή των παραδοσιακών προϊόντων της κάθε περιοχής. Όταν έρθει ο σύντομος χειμώνας, η όρεξη για γλέντι δεν σταματάει. Οι παρέες μαζεύονται στα ρακοκάζανα, στα οποία η ιεροτελεστία της απόσταξης της ρακής, μετατρέπεται σύντομα σε ένα παραδοσιακό γλέντι με χορό και μουσική. Πολιτισμός του νερού και του αέρα Το περιορισμένο υδάτινο δυναμικό της Κρήτης, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, οδήγησε τους κατοίκους της στην κατασκευή μεγάλων έργων για τη μεταφορά νερού στις πόλεις. Ακόμη και σήμερα προκαλούν θαυμασμό τα σωζόμενα τμήματα του μεγάλου υδραγωγείου που μετέφερε νερό στην αρχαία Χερσόνησο και κυρίως οι υδατογέφυρες του γιγαντιαίου Ενετικού υδραγωγείου, που μετέφερε νερό στο κέντρο του Μεγάλου Κάστρου (του Ηρακλείου) από πηγές στις Αρχάνες και στο Σκαλάνι. Στις μεγάλες πόλεις, το νερό διοχετευόταν στους κατοίκους μέσω περίτεχνων κρηνών, με πιο γνωστή την κρήνη του Μοροζίνι, στο κεντρικότερο σημείο του Ηρακλείου. Σε πολλές περιοχές της Κρήτης όπου το νερό σπανίζει, όπως το ορεινό Μιραμπέλο, συναντάμε ακόμη και σήμερα μεγάλες στέρνες και πηγάδια. Παρόλο που η Κρήτη δε φημίζεται για τα μεγάλα ποτάμια της, ακόμη και σήμερα εντυπωσιάζουν μερικές από τις ομορφότερες λιθόκτιστες γέφυρες στην Ελλάδα. Η πιο διάσημη είναι η καμαρωτή γέφυρα του Πρέβελη, ενώ πολύ μεγάλης αρχαιολογικής σημασίας είναι η αρχαία γέφυρα της Ελεύθερνας, που είναι κτισμένη με το εκφορικό σύστημα, και η Ελληνική Καμάρα στον Αποκόρωνα. Στη Δυτική Κρήτη, όπου οι βροχοπτώσεις είναι περισσότερες, συναντάμε συχνά νερόμυλους όπου άλεθαν παλιά τα σιτηρά. Ωστόσο, η έλλειψη τρεχούμενου νερού στην Ανατολική Κρήτη, έστρεψε τους κατοίκους στην εκμετάλλευση του ανέμου. Έτσι, στην Ανατολική Κρήτη συναντάμε πολλές συστάδες από ανεμόμυλους, τα μυλοτόπια. Το μυλοτόπι της Αμπέλου στο Οροπέδιο Λασιθίου είναι το μεγαλύτερο στην Ελλάδα, ενώ πολλά μυλοτόπια συναντάμε στο ορεινό Μιραμπέλο. Εκτός από το άλεσμα των σιτηρών, η ανάγκη άντλησης νερού για την άρδευση των μεγάλων καλλιεργούμενων περιοχών ώθησε τους Λασιθιώτες να εμπνευστούν την κατασκευή ελαφριών ανεμόμυλων για να αντλούν νερό από πηγάδια, που ακόμη και σήμερα γυρνούν στα οροπέδια του Λασιθίου και της Ζίρου. Το Οροπέδιο Λασιθίου στα μέσα του προηγούμενου αιώνα διέθετε περίπου 12.000 μεταλλικούς ανεμόμυλους, όντας το πρώτο μεγάλο αιολικό πάρκο στον κόσμο με ισχύ περίπου 5MW.

Οι φάροι αποτελούν σύγχρονα μνημεία που αναδεικνύουν τη θέση που κατείχε ανέκαθεν η Ελλάδα στην παγκόσμια ναυτική ιστορία. Στις ακτές της Κρήτης υπάρχουν μερικά αριστουργήματα φαρικής αρχιτεκτονικής, που δυστυχώς αργοσβήνουν παρατημένα στη φθορά της αλμύρας και στην απουσία της πολιτείας. Σημαντικότερα φαρικά μνημεία του νησιού είναι ο φάρος του Αφορεσμένου (Αγίου Ιωάννη), της Γαύδου, στο Ελαφονήσι, στο Ακρωτήριο Δράπανο, στο Κάβο Σίδερο αλλά και στα Ενετικά λιμάνια των Χανίων και του Ρεθύμνου.

Η Κρήτη διαθέτει μνημεία και φυσικές περιοχές που έχουν αναγνωριστεί από την UNESCO για την εξαιρετική πολιτιστική, οικολογική ή γεωλογική αξία τους. Οι τοποθεσίες αυτές εντάσσονται σε διαφορετικά προγράμματα του οργανισμού: στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας και στο Παγκόσμιο Δίκτυο Γεωπάρκων UNESCO. Μινωικά Ανακτορικά Κέντρα Τα Μινωικά Ανακτορικά Κέντρα της Κρήτης έχουν ενταχθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως ένα ενιαίο σειριακό μνημείο. Περιλαμβάνουν την Κνωσό, τη Φαιστό, τα Μάλια, τη Ζάκρο, τη Ζώμινθο και την Κυδωνία. Οι έξι αρχαιολογικές θέσεις αποτυπώνουν την εξέλιξη του μινωικού πολιτισμού, τη σύνθετη κοινωνική και διοικητική οργάνωσή του, την αρχιτεκτονική των ανακτόρων και τις εκτεταμένες επαφές της Κρήτης με τον ευρύτερο χώρο της Μεσογείου. Αποθέματα Βιόσφαιρας UNESCO Στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας της UNESCO ανήκουν το Φαράγγι της Σαμαριάς και η Οροσειρά των Αστερουσίων. Πρόκειται για περιοχές με ιδιαίτερα σημαντικά οικοσυστήματα, σπάνια είδη χλωρίδας και πανίδας και μακρόχρονη αλληλεπίδραση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον. Ο Εθνικός Δρυμός Σαμαριάς περιλαμβάνεται επίσης στον Ενδεικτικό Κατάλογο της Ελλάδας για μελλοντική ένταξη στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Ο Ενδεικτικός Κατάλογος αποτελεί προκαταρκτικό στάδιο και δεν ισοδυναμεί με οριστική αναγνώριση ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Παγκόσμια Γεωπάρκα UNESCO Η Κρήτη διαθέτει δύο Παγκόσμια Γεωπάρκα UNESCO: το Γεωπάρκο του Ψηλορείτη και το Γεωπάρκο της Σητείας. Τα γεωπάρκα προστατεύουν τοπία και γεωλογικούς σχηματισμούς διεθνούς σημασίας και συνδυάζουν τη διατήρηση της γεωλογικής κληρονομιάς με την περιβαλλοντική εκπαίδευση, την τοπική παράδοση και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Οι αναγνωρίσεις της UNESCO αναδεικνύουν διαφορετικές όψεις της Κρήτης: τον μινωικό πολιτισμό, τη βιοποικιλότητα των ορεινών και φαραγγικών οικοσυστημάτων και τη γεωλογική ιστορία που διαμόρφωσε το νησί. {loadposition unescosites}