Το Σπήλι είναι μια καταπράσινη κωμόπολη της επαρχίας Αγίου Βασιλείου, γνωστή για τις λεοντόμορφες κρήνες, τα άφθονα νερά και την πλούσια ιστορική και θρησκευτική της παράδοση.

Το Σπήλι βρίσκεται περίπου 30 χλμ. νότια του Ρεθύμνου, σε υψόμετρο περίπου 430 μέτρων, στους πρόποδες του όρους Βορίζη. Η θέση του πάνω στον δρόμο που συνδέει το Ρέθυμνο με τη νότια ακτή το ανέδειξε σε σημαντικό συγκοινωνιακό, εμπορικό και διοικητικό κέντρο της ιστορικής επαρχίας Αγίου Βασιλείου. Οι κάτοικοι ασχολούνται παραδοσιακά με τη γεωργία, την κτηνοτροφία και το εμπόριο, ενώ σημαντική είναι πλέον και η παρουσία του τουρισμού.

Στο Σπήλι βρίσκεται επίσης η έδρα της Ιεράς Μητρόπολης Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων. Η κωμόπολη διαθέτει Κέντρο Υγείας, καταστήματα, χώρους εστίασης και άλλες βασικές υποδομές που εξυπηρετούν ολόκληρη την ευρύτερη περιοχή.

Η Κεφαλόβρυση του Σπηλίου

Στην καρδιά του οικισμού, κάτω από τη σκιά μεγάλων πλατάνων, βρίσκεται η περίφημη Κεφαλόβρυση. Αποτελείται από μια σειρά 25 κρηνών με μαρμάρινες κεφαλές λιονταριών, από τα στόματα των οποίων αναβλύζει νερό όλο τον χρόνο. Η συνολική παροχή υπολογίζεται σε περίπου 330 κυβικά μέτρα την ώρα, ενώ το νερό διατηρεί σταθερή θερμοκρασία γύρω στους 13°C.

Γύρω από την Κεφαλόβρυση λειτουργούν παραδοσιακά καφενεία, ταβέρνες και καταστήματα τοπικών προϊόντων. Τα άφθονα νερά έχουν δημιουργήσει ένα ιδιαίτερα πράσινο τοπίο και στο παρελθόν κινούσαν τους πολυάριθμους νερόμυλους της περιοχής, ορισμένοι από τους οποίους διασώζονται έως σήμερα.

Από το Σπήλι περνάει το ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4 προς το Γερακάρι, το οποίο ανηφορίζει στον ορεινό όγκο του Κέδρους. Σε σχετικά μικρή απόσταση βρίσκεται και το εντυπωσιακό Κουρταλιώτικο Φαράγγι, τα νερά του οποίου συνεχίζουν προς το φοινικόδασος και την παραλία του Πρέβελη.

Ιστορία και εκκλησίες

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η ονομασία Σπήλι συνδέεται με τις σπηλιές της περιοχής και ιδιαίτερα με το σπήλαιο στη θέση Περιστερέ, στο βορειοδυτικό τμήμα του οικισμού. Λέγεται ότι στο εσωτερικό του υπήρχε παράσταση της Παναγίας ζωγραφισμένη πάνω στον βράχο, η οποία δεν σώζεται σήμερα.

Το Σπήλι αναφέρεται με τη σημερινή του ονομασία ήδη από την περίοδο της Ενετοκρατίας, όταν αποτελούνταν από δύο επιμέρους γειτονιές, το Πανωχώρι και το Περαχώρι. Η κατοίκηση είναι ασφαλώς παλαιότερη, όπως δείχνουν οι ναοί με τοιχογραφίες του 14ου αιώνα που σώζονται στην περιοχή, ανάμεσά τους οι ναοί του Αγίου Θεοδώρου, του Αγίου Γεωργίου, της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος και της Παναγίας.

Ο σημερινός μητροπολιτικός ναός των Αγίων Πέτρου και Παύλου ανεγέρθηκε τον 20ό αιώνα. Στον λόφο της Επισκοπής βρίσκεται και η Μονή των Αγίων Ραφαήλ, Νικολάου και Ειρήνης, δίπλα στις εγκαταστάσεις της Μητρόπολης.

Οι κάτοικοι του Σπηλίου συμμετείχαν ενεργά στις κρητικές επαναστάσεις και αργότερα στην Αντίσταση κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής. Με την περίοδο αυτή συνδέονται αρκετές τοπικές αφηγήσεις, ανάμεσά τους και η παράδοση ότι ένας Γερμανός αξιωματικός απέτρεψε την καταστροφή του οικισμού, επειδή προηγουμένως είχε περιθαλφθεί από κατοίκους χωρίς εκείνοι να γνωρίζουν την ταυτότητά του.

Το Σπήλι έχει επίσης σημαντική παρουσία στην κρητική μουσική και χορευτική παράδοση. Από εδώ κατάγονται ο σπουδαίος λυράρης Θανάσης Σκορδαλός, ο λυράρης Γιώργος Καλογρίδης και ο πρωτοχορευτής Σταμάτης Παπαδάκης.