Ο Εθνικός Δρυμός των Λευκών Ορέων (Σαμαριάς) αποτελεί ένα από τα παλαιότερα Φυσικά Πάρκα στην Ελλάδα, καθώς ανακηρύχθηκε δρυμός το 1962. Ο πυρήνας του είναι το φαράγγι της Σαμαριάς, αν και περιλαμβάνει επίσης την ορεινή έρημο των Λευκών Ορέων και τη Σφακιανή ακτογραμμή. Ο κύριος σκοπός της προστασίας του ήταν να διατηρηθεί το τοπικό περιβάλλον ανέπαφο, καθώς φιλοξενεί πολλά ενδημικά είδη χλωρίδας και πανίδας. Από το 1981 είναι ενταγμένο και στο Παγκόσμιο Δίκτυο Biosphere.

Το Φυσικό Πάρκο Ψηλορείτη, γνωστό διεθνώς ως Psiloritis UNESCO Global Geopark, βρίσκεται στην κεντρική Κρήτη και περιλαμβάνει τον κύριο όγκο του Όρους Ίδη ή Ψηλορείτη, τα Ταλαία Όρη, τις γύρω κοιλάδες και ένα τμήμα της βόρειας ακτής του νησιού. Στην περιοχή δεσπόζει η κορυφή Τίμιος Σταυρός, η ψηλότερη της Κρήτης, σε υψόμετρο 2.456 μέτρων. Ο Ψηλορείτης εντάχθηκε το 2001 στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Γεωπάρκων και στη συνέχεια στο Παγκόσμιο Δίκτυο Γεωπάρκων. Από το 2015 αναγνωρίζεται ως Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO, μετά τη δημιουργία του επίσημου προγράμματος Παγκόσμιων Γεωπάρκων του οργανισμού. Η αναγνώριση αφορά όχι μόνο τους γεωλογικούς σχηματισμούς διεθνούς σημασίας, αλλά και τη στενή σχέση του φυσικού τοπίου με την ιστορία, τις παραδόσεις και την καθημερινή ζωή των κατοίκων. Στο Γεωπάρκο παρουσιάζονται σχεδόν όλες οι κύριες ομάδες πετρωμάτων της Κρήτης. Μεγάλα ρήγματα, εντυπωσιακές πτυχώσεις, απολιθώματα, οροπέδια, σπήλαια και βαθιά φαράγγια αποκαλύπτουν τη γεωλογική ιστορία του νησιού και τις διεργασίες που οδήγησαν στην ανύψωση των κρητικών βουνών. Ταυτόχρονα, τα διαφορετικά οικοσυστήματα της περιοχής φιλοξενούν πολλά ενδημικά και προστατευόμενα είδη χλωρίδας και πανίδας. Η γεωλογική κληρονομιά του Ψηλορείτη Η γεωλογία του Ψηλορείτη αποτελεί ένα ανοιχτό βιβλίο για την εξέλιξη της Κρήτης και της ανατολικής Μεσογείου. Στην περιοχή εμφανίζονται διαδοχικά πετρώματα που σχηματίστηκαν σε διαφορετικά γεωλογικά περιβάλλοντα και μετακινήθηκαν κατά τη σύγκλιση των λιθοσφαιρικών πλακών. Οι σχηματισμοί αυτοί παρουσιάζονται σε αλλεπάλληλα τεκτονικά καλύμματα, επιτρέποντας στον επισκέπτη να παρατηρήσει τις δυνάμεις που δημιούργησαν τα βουνά του νησιού. Ανάμεσα στους χαρακτηριστικότερους γεωτόπους περιλαμβάνονται τα απολιθωμένα κοράλλια και όστρακα, οι εντυπωσιακές πτυχώσεις του Βωσάκου, τα Κουρτσά στο Χώνο, τα βαθιά φαράγγια, τα οροπέδια και τα πολυάριθμα σπήλαια. Ιδιαίτερη γεωλογική σημασία έχουν και οι οφιόλιθοι, πετρώματα που αποτελούν υπολείμματα του πυθμένα της αρχαίας θάλασσας της Τηθύος. Το ασβεστολιθικό υπόβαθρο έχει ευνοήσει την ανάπτυξη έντονων καρστικών φαινομένων. Χιλιάδες κοιλότητες, βάραθρα και σπήλαια διατρέχουν το εσωτερικό του βουνού, ενώ το νερό της βροχής διεισδύει στο υπέδαφος και επανεμφανίζεται σε πηγές στις χαμηλότερες περιοχές. Ανάμεσα στα γνωστότερα σπήλαια βρίσκεται το Ιδαίο Άντρο, το οποίο συνδέθηκε με τη λατρεία και την ανατροφή του Δία. Γεωγραφία και φυσικό περιβάλλον Το Παγκόσμιο Γεωπάρκο Ψηλορείτη καλύπτει μια εκτεταμένη περιοχή στην κεντρική Κρήτη. Περιλαμβάνει ολόκληρο σχεδόν τον ορεινό όγκο του Ψηλορείτη, τα Ταλαία Όρη προς τον βορρά, τις κοιλάδες του Μυλοποτάμου και του Αμαρίου, καθώς και τμήμα της πεδιάδας της Μεσαράς. Διοικητικά εκτείνεται στις Περιφερειακές Ενότητες Ρεθύμνου και Ηρακλείου. Η μεγάλη υψομετρική διαφορά από τις ακτές ως την κορυφή του Ψηλορείτη δημιουργεί πολλά διαφορετικά τοπία και οικοσυστήματα. Στις χαμηλότερες ζώνες κυριαρχούν οι ελαιώνες, οι καλλιέργειες και οι παραδοσιακοί οικισμοί, ενώ ψηλότερα απλώνονται θαμνότοποι, πρινοδάση, ορεινά λιβάδια και γυμνές ασβεστολιθικές κορυφές. Τα φαράγγια, οι δολίνες, τα οροπέδια και οι απόκρημνες πλαγιές προσφέρουν καταφύγιο σε πολλά σπάνια είδη. Άνθρωπος και πολιτισμός Η αξία του Γεωπάρκου δεν περιορίζεται στη γεωλογία του. Ο Ψηλορείτης κατοικείται και αξιοποιείται από τον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια. Οι αρχαιολογικές θέσεις, τα μινωικά ιερά, τα μοναστήρια, οι παλιές εκκλησίες, οι πετρόκτιστες μάντρες και τα χαρακτηριστικά μιτάτα μαρτυρούν τη μακρόχρονη παρουσία και προσαρμογή των κατοίκων στο ορεινό περιβάλλον. Η κτηνοτροφία, η τυροκομία, η υφαντική, η μουσική και τα τοπικά έθιμα παραμένουν ζωντανά και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητας της περιοχής. Το Παγκόσμιο Γεωπάρκο επιδιώκει να προστατεύσει αυτή τη σύνδεση ανάμεσα στη γεωλογική κληρονομιά, το φυσικό περιβάλλον και τον πολιτισμό, προωθώντας παράλληλα την περιβαλλοντική εκπαίδευση, τον γεωτουρισμό και τη βιώσιμη τοπική ανάπτυξη.

Το Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO της Σητείας βρίσκεται στο ανατολικότερο άκρο της Κρήτης και περιλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη την επικράτεια του Δήμου Σητείας. Αναγνωρίστηκε το 2015 ως Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO, χάρη στη διεθνή σημασία της γεωλογικής του κληρονομιάς, στο έντονο καρστικό ανάγλυφο, στα πολυάριθμα σπήλαια και φαράγγια, στις απολιθωματοφόρες θέσεις και στη στενή σχέση του φυσικού τοπίου με την ιστορία και τον πολιτισμό της ανατολικής Κρήτης. Το τοπίο είναι κυρίως ορεινό, με τα βουνά της Ζάκρου να κυριαρχούν στο εσωτερικό και μια εξαιρετικά δαντελωτή ακτογραμμή να περιβάλλει την περιοχή. Η γεωλογική ποικιλία συνδυάζεται με σημαντικά οικοσυστήματα, παραδοσιακούς οικισμούς, αρχαιολογικές θέσεις, μοναστήρια, αρχαία μονοπάτια και μνημεία που αποτυπώνουν τη μακραίωνη ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή. Στη Ζάκρο λειτουργεί Κέντρο Ενημέρωσης και Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, όπου ο επισκέπτης μπορεί να γνωρίσει τη γεωλογία, τα απολιθώματα, τα σπήλαια και τη βιοποικιλότητα του Γεωπάρκου. Γεωλογική κληρονομιά Η γεωλογία του Παγκόσμιου Γεωπάρκου Σητείας παρουσιάζει χαρακτηριστικά που το καθιστούν μοναδικό για την Κρήτη και ιδιαίτερα σημαντικό σε διεθνές επίπεδο. Το μεγαλύτερο μέρος των πετρωμάτων του είναι ιζηματογενούς προέλευσης και διατηρεί πλήθος απολιθωμάτων, τα οποία προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τα αρχαία θαλάσσια και χερσαία περιβάλλοντα της περιοχής. Στις σημαντικότερες γεωλογικές θέσεις περιλαμβάνονται απολιθώματα θηλαστικών του Πλειστόκαινου, όπως ελάφια, ιπποπόταμοι και ελέφαντες, καθώς και παλαιότερα ευρήματα του γιγάντιου προβοσκιδωτού Deinotherium giganteum. Στα νεογενή ιζήματα έχουν επίσης εντοπιστεί πολυάριθμα θαλάσσια απολιθώματα, ενώ φυτικά κατάλοιπα μαρτυρούν τη βλάστηση που κάλυπτε την περιοχή σε πολύ παλαιότερες γεωλογικές περιόδους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι παλαιοακτές της περιοχής της Ζάκρου. Οι σχηματισμοί αυτοί καταγράφουν παλαιότερες στάθμες της θάλασσας και προσφέρουν στοιχεία για τις τεκτονικές κινήσεις και τις κλιματικές μεταβολές που επηρέασαν την ανατολική Κρήτη. Οι ακτές, τα θαλάσσια πεζούλια και οι αποθέσεις της περιοχής αποτελούν πολύτιμο αρχείο της γεωλογικής εξέλιξης της Μεσογείου. Σπήλαια και καρστικό ανάγλυφο Ένα από τα σημαντικότερα γνωρίσματα του Γεωπάρκου είναι το έντονο καρστικό ανάγλυφο που έχει δημιουργηθεί στους ασβεστόλιθους. Στην ευρύτερη περιοχή έχουν καταγραφεί περισσότερα από 170 σπήλαια και βάραθρα, καθώς και πολυάριθμα φαράγγια. Πρόκειται για μία από τις πλουσιότερες σπηλαιολογικές περιοχές της Κρήτης και για σημαντικό πεδίο έρευνας της σπηλαιολογίας, της βιοσπηλαιολογίας και της υπόγειας βιοποικιλότητας. Τα σπήλαια δεν παρουσιάζουν μόνο γεωλογικό ενδιαφέρον. Αρκετά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν από τον άνθρωπο ως χώροι κατοίκησης, ταφής, λατρείας ή προστασίας ήδη από την προϊστορική εποχή. Παράλληλα, φιλοξενούν εξειδικευμένους οργανισμούς που έχουν προσαρμοστεί στη μόνιμη έλλειψη φωτός και στις ιδιαίτερες συνθήκες του υπόγειου περιβάλλοντος. Γεωγραφία και τοπίο Μετά τη διεύρυνση των ορίων του, το Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO της Σητείας καλύπτει έκταση περίπου 713,5 τετραγωνικών χιλιομέτρων και περιλαμβάνει σχεδόν ολόκληρο τον Δήμο Σητείας. Εκτείνεται από το ακρωτήριο Κάβο Σίδερο και τη βόρεια ακτή ως τις νότιες ακτές της επαρχίας, περιλαμβάνοντας την ευρύτερη περιοχή της Σητείας, τα ορεινά χωριά και την περιοχή της Ζάκρου. Βουνά, μικρά οροπέδια, φαράγγια, σπήλαια, απομονωμένες παραλίες και παράκτιοι υγρότοποι συνθέτουν ένα εξαιρετικά ποικιλόμορφο τοπίο. Η ιδιαίτερη γεωλογία έχει επηρεάσει τη διαμόρφωση των οικισμών, τις καλλιέργειες, τη διαχείριση του νερού, το οδικό δίκτυο και τις παραδοσιακές δραστηριότητες των κατοίκων. Προστασία και βιώσιμη ανάπτυξη Το Παγκόσμιο Γεωπάρκο δεν αποτελεί μια περίκλειστη προστατευόμενη ζώνη, αλλά μια ενιαία περιοχή όπου η προστασία της γεωλογικής και φυσικής κληρονομιάς συνδέεται με την εκπαίδευση και τη βιώσιμη τοπική ανάπτυξη. Μέσα από γεωδιαδρομές, μονοπάτια, κέντρα ενημέρωσης και εκπαιδευτικές δράσεις, οι επισκέπτες μπορούν να γνωρίσουν τη γεωλογική ιστορία της ανατολικής Κρήτης και τον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρέασε τον άνθρωπο και το φυσικό περιβάλλον.