Στους μεγάλους ορεινούς όγκους της Κρήτης λειτουργούν αρκετά ορειβατικά καταφύγια, τα οποία συντηρούνται κυρίως από τους ορειβατικούς συλλόγους του νησιού. Τα περισσότερα δεν λειτουργούν ως μόνιμα επανδρωμένοι ξενώνες και η διαμονή απαιτεί προηγούμενη επικοινωνία με τον σύλλογο ή τον υπεύθυνο του καταφυγίου. Στα Λευκά Όρη βρίσκεται το γνωστότερο καταφύγιο της Κρήτης, το καταφύγιο Καλλέργη, σε υψόμετρο περίπου 1680μ. πάνω από το οροπέδιο του Ομαλού. Στον ίδιο ορεινό όγκο βρίσκονται το καταφύγιο στην Ταύρη, το καταφύγιο Βόλικα, σε υψόμετρο περίπου 1400μ., και το καταφύγιο Χουλιόπουλου στη Σβουριχτή, σε υψόμετρο περίπου 1950μ. Πάνω από το φαράγγι της Αγίας Ειρήνης βρίσκεται επίσης το καταφύγιο Γρελέσκας, το οποίο συνδέεται κυρίως με την προστασία και την παρακολούθηση της άγριας πανίδας. Στον Ψηλορείτη λειτουργούν το καταφύγιο Τουμπωτού Πρίνου, το καταφύγιο Πρίνου πάνω από τις Άνω Ασίτες, το καταφύγιο Σαμάρι πάνω από τον Ζαρό και το καταφύγιο στον Λάκκο του Μιγερού. Από τον Λάκκο του Μιγερού ξεκινά μία από τις γνωστότερες διαδρομές ανάβασης προς την κορυφή του Τιμίου Σταυρού. Στην οροσειρά της Δίκτης, κοντά στο οροπέδιο του Λιμνάκαρου, βρίσκεται το καταφύγιο Στροβίλι. Η περιοχή αποτελεί αφετηρία ορειβατικών διαδρομών προς τις ψηλότερες κορυφές της Δίκτης και συνδέεται με το ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4. Στη Θρυπτή υπάρχει επίσης το μικρό καταφύγιο του Αφέντη Σταυρωμένου. Πριν από κάθε ανάβαση απαιτείται ενημέρωση για την κατάσταση του δρόμου ή του μονοπατιού, τις καιρικές συνθήκες και τη διαθεσιμότητα του καταφυγίου. Ιδιαίτερα κατά τον χειμώνα, οι συνθήκες στα κρητικά βουνά μπορούν να μεταβληθούν πολύ γρήγορα και η πρόσβαση ενδέχεται να απαιτεί κατάλληλο ορειβατικό εξοπλισμό.

Τα Λευκά Όρη, γνωστά και ως Μαδάρες, αποτελούν τη μεγαλύτερη σε έκταση οροσειρά της Κρήτης και καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του νομού Χανίων. Ψηλότερη κορυφή τους είναι οι Πάχνες, σε υψόμετρο 2453μ., μόλις τρία μέτρα χαμηλότερα από τον Τίμιο Σταυρό του Ψηλορείτη. Περισσότερες από πενήντα κορυφές ξεπερνούν τα 2000μ., σχηματίζοντας τον εντυπωσιακότερο ορεινό όγκο του νησιού. Στην καρδιά της οροσειράς απλώνεται η Ορεινή Έρημος, ένα απόκοσμο καρστικό τοπίο με δεκάδες γυμνές κωνικές κορυφές, γνωστές ως σωροί. Στις βάσεις τους σχηματίζονται βαθιές δολίνες που θυμίζουν ανεστραμμένους κώνους. Η σχεδόν παντελής απουσία ψηλής βλάστησης, οι ανοιχτόχρωμοι ασβεστόλιθοι και οι αλλεπάλληλες κορυφές δημιουργούν ένα σπάνιο σεληνιακό τοπίο, που αλλάζει εντελώς όψη όταν καλύπτεται από χιόνι. Το όνομα Λευκά Όρη συνδέεται τόσο με το χιόνι που παραμένει στις ψηλότερες κορυφές ως τις αρχές του καλοκαιριού όσο και με το λευκό χρώμα των ασβεστολιθικών πετρωμάτων. Το νερό της βροχής και του λιωμένου χιονιού εισχωρεί στο πορώδες υπέδαφος, δημιουργώντας σπήλαια, βάραθρα και εκτεταμένα υπόγεια συστήματα. Εδώ βρίσκονται μερικά από τα βαθύτερα σπηλαιοβάραθρα της Ελλάδας, όπως ο Γουργούθακας και το Λιοντάρι. Τα Λευκά Όρη διασχίζονται από δεκάδες φαράγγια. Διασημότερο είναι το φαράγγι της Σαμαριάς, το οποίο βρίσκεται στον Εθνικό Δρυμό Λευκών Ορέων και αποτελεί τον πυρήνα του Αποθέματος Βιόσφαιρας της UNESCO. Στις νότιες πλαγιές σχηματίζονται επίσης τα φαράγγια της Αράδαινας, της Τρυπητής, του Κλάδου, της Αγίας Ειρήνης, της Ίμπρου και του Καλλικράτη. Στη βόρεια πλευρά βρίσκονται μικρότερα αλλά καταπράσινα φαράγγια, όπως του Θερίσου, του Κυκλάμινου, των Μποριανών και το Κυδώνι. Ανάμεσα στις κορυφές και στις απότομες πλαγιές σχηματίζονται πολλά οροπέδια. Σημαντικότερο είναι το οροπέδιο του Ομαλού, από όπου ξεκινά η διάσχιση της Σαμαριάς. Νοτιότερα βρίσκονται τα οροπέδια της Ανώπολης, ενώ στην ανατολική πλευρά σχηματίζονται τα οροπέδια του Ασκύφου, της Ταύρης και της Νιάτου. Οι μικρές αυτές ορεινές λεκάνες χρησιμοποιούνται εδώ και αιώνες για καλλιέργεια και κτηνοτροφία. Η ορειβασία στα Λευκά Όρη απαιτεί καλή φυσική κατάσταση, εμπειρία και πολύ καλό προσανατολισμό. Η ομοιομορφία του γυμνού τοπίου στην Ορεινή Έρημο, η ομίχλη, οι απότομες μεταβολές του καιρού και η έλλειψη πηγών μπορούν να δυσκολέψουν ακόμη και έμπειρους ορειβάτες. Σε επιλεγμένα σημεία λειτουργούν ορειβατικά καταφύγια, τα οποία αποτελούν βάσεις για μεγαλύτερες διασχίσεις και αναβάσεις. Μία από τις γνωστότερες διαδρομές είναι η ανάβαση στις Πάχνες από τα Αμμουτσερά. Η διαδρομή ξεκινά από την περιοχή της Ανώπολης, εισέρχεται στην Ορεινή Έρημο και φτάνει ως τα Μαύρα Γκρεμνά, από όπου συνεχίζει πεζή προς την κορυφή. Η πορεία αποκαλύπτει το πραγματικό μέγεθος και τον απόκοσμο χαρακτήρα των Μαδάρων. Τα Λευκά Όρη αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα καταφύγια βιοποικιλότητας της ανατολικής Μεσογείου. Στις κορυφές, στα φαράγγια και στις απομονωμένες πλαγιές τους επιβιώνουν πολλά ενδημικά και στενοενδημικά φυτά, καθώς και σημαντικοί πληθυσμοί αρπακτικών πτηνών. Στις νότιες πλαγιές διατηρούνται δάση κυπαρισσιών, πουρναριών και πεύκων, ενώ στις πιο υγρές περιοχές αναπτύσσονται πλατάνια, καστανιές και άλλη υδρόφιλη βλάστηση. Το δύσβατο ανάγλυφο προστάτευσε παράλληλα τον κρητικό αίγαγρο και πολλά ακόμη είδη της άγριας ζωής. [widgetkit id=826]

Η οροσειρά της Ίδης, περισσότερο γνωστή ως Ψηλορείτης, υψώνεται στο κέντρο της Κρήτης και εκτείνεται στους νομούς Ηρακλείου και Ρεθύμνου. Ψηλότερη κορυφή της είναι ο Τίμιος Σταυρός, στα 2456μ., που αποτελεί και το ψηλότερο σημείο της Κρήτης. Ακολουθούν ο Αγκαθιάς στα 2424μ., η Στολίστρα στα 2325μ., το Βουλομένου στα 2267μ. και ο Κούσακας στα 2209μ. Ο Τίμιος Σταυρός είναι μόλις τρία μέτρα ψηλότερος από τις Πάχνες, την υψηλότερη κορυφή των Λευκών Ορέων. Μεγάλο τμήμα της οροσειράς περιλαμβάνεται στο Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO του Ψηλορείτη. Στην περιοχή συναντώνται εντυπωσιακά πετρώματα, μεγάλα ρήγματα, απολιθώματα, καρστικοί σχηματισμοί, σπήλαια, βαθιά φαράγγια και ορεινά οροπέδια. Η γεωλογική ιστορία του βουνού συνδέεται στενά με τη βιοποικιλότητα, την κτηνοτροφική παράδοση και τον πολιτισμό των ορεινών κοινοτήτων. Ο Ψηλορείτης προσφέρει μερικά από τα πιο επιβλητικά τοπία άγριας ομορφιάς στην Κρήτη. Γυμνές αλπικές ζώνες, μικρά οροπέδια, δάση, πηγές, απόκρημνα φαράγγια και χωριά κτισμένα στις παρυφές του βουνού συνθέτουν ένα τοπίο που μεταβάλλεται έντονα ανάλογα με το υψόμετρο και την εποχή. [widgetkit id=827] Ο Ψηλορείτης ως ιερό βουνό Ο επιβλητικός ορεινός όγκος προκαλούσε δέος ήδη από τη μινωική εποχή και συνδέθηκε με πολλές λατρευτικές παραδόσεις. Το Ιδαίο Άντρο, κοντά στο οροπέδιο της Νίδας, θεωρούνταν ένας από τους τόπους όπου ανατράφηκε ο Δίας. Κοντά στη διαδρομή από τα Ανώγεια προς τη Νίδα αναπτύχθηκε η Ζώμινθος, ένα σημαντικό μινωικό ορεινό κέντρο με ιδιαίτερη θρησκευτική και οικονομική σημασία. Η ιερότητα του βουνού διατηρήθηκε και κατά τη χριστιανική εποχή. Στην κορυφή του Τιμίου Σταυρού βρίσκεται ένα μικρό πετρόκτιστο εκκλησάκι, κατασκευασμένο με ξερολιθιά. Κάθε χρόνο, την παραμονή της εορτής της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, πιστοί από όλη την Κρήτη ανεβαίνουν στην κορυφή και διανυκτερεύουν εκεί, ώστε να συμμετάσχουν στη λειτουργία της 14ης Σεπτεμβρίου. Οι γνωστότερες διαδρομές προς την κορυφή ξεκινούν από το οροπέδιο της Νίδας και από τον Λάκκο του Μιγερού. Η δεύτερη είναι η συντομότερη και ακολουθεί ένα καλοσχηματισμένο πέτρινο μονοπάτι. Ακόμη και το καλοκαίρι, οι πεζοπόροι πρέπει να είναι προετοιμασμένοι για δυνατό άνεμο και πολύ χαμηλές θερμοκρασίες τη νύχτα. Πάνω από τα 2000μ. δεν υπάρχουν πηγές και η σκιά είναι ελάχιστη, επομένως απαιτούνται επαρκές νερό, κατάλληλος ρουχισμός και προστασία από τον ήλιο. Το δάσος και το φαράγγι του Ρούβα στις νότιες πλαγιές του Ψηλορείτη Δάση και πανίδα Κατά το παρελθόν σημαντικό μέρος του Ψηλορείτη καλυπτόταν από εκτεταμένα δάση. Σήμερα ένα από τα σημαντικότερα δασικά οικοσυστήματα είναι το πρινοδάσος του Ρούβα, κοντά στη Γέργερη. Στις νότιες πλαγιές, από τον Ζαρό ως τα Βορίζια, σώζεται επίσης ένα αραιό δάσος τραχείας πεύκης, ενώ μικρότερα δάση υπάρχουν στο οροπέδιο Βρομονερό και στο δάσος του Παρδίου. Η πανίδα του Ψηλορείτη είναι ιδιαίτερα σημαντική. Στις απόκρημνες πλαγιές και στα φαράγγια βρίσκουν καταφύγιο σπάνια αρπακτικά πτηνά, όπως ο γυπαετός, το όρνιο και διάφορα είδη γερακιών. Στην ευρύτερη περιοχή του Ρούβα έχει καταγραφεί και ο εξαιρετικά σπάνιος κρητικός αγριόγατος. Χωριά, οροπέδια και αξιοθέατα Στον ορεινό Μυλοπόταμο βρίσκονται τα Ανώγεια, ένας από τους σημαντικότερους ορεινούς οικισμούς της Κρήτης. Από εδώ ο δρόμος οδηγεί στο οροπέδιο της Νίδας, στο Ιδαίο Άντρο και στη Ζώμινθο. Στις ανατολικές παρυφές βρίσκονται το οροπέδιο Λιβάδι και το Αστεροσκοπείο του Σκίνακα, σε μία από τις ψηλότερες οδικά προσβάσιμες θέσεις του βουνού. Στα νότια, τα χωριά του Ζαρού και των Βοριζίων προσφέρουν θέα προς την πεδιάδα της Μεσαράς. Το ιστορικό σπήλαιο του Μελιδονίου στις βόρειες παρυφές του Ψηλορείτη Σπήλαια, νερά και φαράγγια Η έντονη καρστικοποίηση του Ψηλορείτη έχει δημιουργήσει μεγάλο αριθμό σπηλαίων και βαράθρων. Σημαντικότερο επισκέψιμο σπήλαιο είναι η Σφενδόνη στα Ζωνιανά. Άλλα γνωστά σπήλαια είναι ο Γεροντόσπηλιος του Μελιδονίου, το Καμαραϊκό Σπήλαιο, ο Χώνος του Σάρχου και το Βουλισμένο Αλώνι, που δημιουργήθηκε από την κατάρρευση της οροφής ενός μεγάλου σπηλαίου. Ο ορεινός όγκος αποθηκεύει μεγάλες ποσότητες νερού από τις βροχές και τα χιόνια. Μέσα από υπόγειους αγωγούς, το νερό τροφοδοτεί πηγές και υδροφορείς σε μεγάλη απόσταση από τις κορυφές. Χαρακτηριστικά σημεία είναι η λίμνη Βοτόμου στον Ζαρό, το φράγμα της Φανερωμένης και οι πηγές του Αλμυρού κοντά στο Ηράκλειο. Τις πλαγιές του Ψηλορείτη διασχίζουν πολλά φαράγγια, όπως το καταπράσινο φαράγγι του Ρούβα, το άγριο φαράγγι των Βοριζίων, το φαράγγι του Αλμυρού και το φαράγγι των Πλατανιών στο Αμάρι.

Η οροσειρά της Δίκτης, γνωστή και ως Λασιθιώτικα Βουνά, υψώνεται στην Ανατολική Κρήτη και εκτείνεται κυρίως στον νομό Λασιθίου, φτάνοντας δυτικά ως τα όρια του νομού Ηρακλείου. Ψηλότερη κορυφή της είναι το Σπαθί (2.148μ.), ενώ πάνω από τα 2.000μ. υψώνονται επίσης ο Αφέντης Χριστός (2.141μ.) και ο Λάζαρος (2.085μ.). Το έντονο ασβεστολιθικό ανάγλυφο, οι ψηλές κορυφές, οι δολίνες, τα σπήλαια και τα πολυάριθμα οροπέδια συνθέτουν ένα από τα σημαντικότερα ορεινά τοπία της Κρήτης. Στην καρδιά της οροσειράς, σε μέσο υψόμετρο περίπου 850μ., απλώνεται το Οροπέδιο Λασιθίου, ένα από τα μεγαλύτερα και γνωστότερα οροπέδια του νησιού. Γύρω του σχηματίζονται πολλά μικρότερα οροπέδια, όπως το Καθαρό, το Λιμνάκαρο, η Μάρη, η Λάπαθος, ο Μικρός Ομαλός Βιάννου, η Έργανος και ο Νήσιμος. Τα εύφορα εδάφη τους καλλιεργούνται εδώ και αιώνες και παράγουν πατάτες, κηπευτικά, μήλα, αχλάδια, καρύδια και άλλα ορεινά προϊόντα, ενώ η κτηνοτροφία εξακολουθεί να αποτελεί βασική δραστηριότητα των κατοίκων. Στο οροπέδιο του Λιμνάκαρου βρίσκεται το ορειβατικό καταφύγιο Στροβίλι, το οποίο αποτελεί αφετηρία για αναβάσεις προς το Σπαθί και τις ψηλότερες κορυφές της Δίκτης. Πολλά φαράγγια διασχίζουν και αποστραγγίζουν τις πλαγιές και τα οροπέδια της Δίκτης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν δύο διαφορετικά φαράγγια με το όνομα Χαυγάς, τα οποία δεν πρέπει να συγχέονται μεταξύ τους. Το φαράγγι του Χαυγά στο Οροπέδιο Λασιθίου μεταφέρει τα νερά από το Οροπέδιο Καθαρού προς το Οροπέδιο Λασιθίου, ενώ ο Χαυγάς της Καλαμαύκας σχηματίζεται στις νοτιοανατολικές παρυφές της οροσειράς. Στον ευρύτερο ορεινό όγκο βρίσκονται επίσης τα εντυπωσιακά φαράγγια της Σαρακίνας, του Αδριανού και της Κριτσάς, καθώς και πολλές μικρότερες χαράδρες. [widgetkit id=828] Η Δίκτη διαθέτει ιδιαίτερα πλούσια χλωρίδα και πανίδα. Στα χαμηλότερα υψόμετρα κυριαρχούν οι ελαιώνες, οι χαρουπιές και οι θαμνώνες, ενώ ψηλότερα αναπτύσσονται δάση από πεύκα, πρίνους, αριές και σφενδάμια. Στις νοτιοανατολικές πλαγιές βρίσκεται το δάσος του Σελάκανου, ένα από τα σημαντικότερα πευκοδάση της Κρήτης και σπουδαίος τόπος μελισσοκομίας. Στη βόρεια Δίκτη απλώνεται το Αζιλακόδασος, ένα από τα ελάχιστα εκτεταμένα δάση αριάς του νησιού. Η οροσειρά συνδέεται στενά και με τη μινωική λατρεία. Πάνω από το χωριό Ψυχρό βρίσκεται το επισκέψιμο Δικταίο Άντρο, ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά σπήλαια της αρχαίας Κρήτης, το οποίο η μυθολογική παράδοση συνέδεσε με τη γέννηση και την ανατροφή του Δία. Η Δίκτη συνδυάζει έτσι το άγριο ορεινό τοπίο, τη βιοποικιλότητα, την παραδοσιακή κτηνοτροφία, τη γεωργία των οροπεδίων και τη μακραίωνη ανθρώπινη παρουσία.

Τα Αστερούσια Όρη αποτελούν τη νοτιότερη οροσειρά της Ελλάδας και εκτείνονται στη νότια πλευρά του Νομού Ηρακλείου. Πρόκειται για μια στενόμακρη οροσειρά μήκους περίπου 60 χλμ., η οποία σχηματίζεται ανάμεσα στην πεδιάδα της Μεσαράς και το Νότιο Κρητικό Πέλαγος. Ξεκινά ανατολικά από τον ποταμό Αναποδάρη και καταλήγει δυτικά στο Ακρωτήριο Λίθινο, το νοτιότερο άκρο της πεδιάδας της Μεσαράς. Το υψόμετρο των Αστερουσίων δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλο, καθώς η ψηλότερη κορυφή τους, ο Κόφινας, φτάνει τα 1.231 μέτρα. Ωστόσο, το ανάγλυφο είναι εξαιρετικά έντονο, με βαθιά φαράγγια, απότομες χαράδρες και κατακόρυφους γκρεμούς που καταλήγουν στο πέλαγος. Το θερμό και ξηρό κλίμα, οι περιορισμένες βροχοπτώσεις και η χαμηλή βλάστηση δημιουργούν ένα αυστηρό, σχεδόν απόκοσμο τοπίο. Ανάμεσα στις γυμνές πλαγιές διατηρούνται μικρές οάσεις με πηγές, πλατάνια, φοίνικες, χαρουπιές και πεύκα, οι οποίες προσφέρουν καταφύγιο σε πολλά είδη χλωρίδας και πανίδας. Απόθεμα Βιόσφαιρας της UNESCO Το 2020 η Οροσειρά των Αστερουσίων εντάχθηκε στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας της UNESCO. Η αναγνώριση αφορά μια περιοχή εξαιρετικής φυσικής και πολιτιστικής αξίας, όπου το άγριο ορεινό ανάγλυφο, τα φαράγγια, οι απόκρημνες ακτές και τα σημαντικά ενδιαιτήματα συνυπάρχουν με πανάρχαιες ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η κτηνοτροφία, η γεωργία και ο ασκητισμός. Η περιοχή αποτελεί καταφύγιο για αρπακτικά πουλιά και άλλα προστατευόμενα είδη, ενώ διατηρεί παραδοσιακούς οικισμούς, αρχαιολογικές θέσεις, μοναστήρια, σπήλαια και τόπους λατρείας. Ως Απόθεμα Βιόσφαιρας, τα Αστερούσια αποτελούν πεδίο προστασίας της βιοποικιλότητας, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και βιώσιμης ανάπτυξης. Η συγκεκριμένη αναγνώριση δεν πρέπει να συγχέεται με τον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. [widgetkit id=829] Μια περιήγηση στα Αστερούσια Η περιήγηση μπορεί να ξεκινήσει από την ανατολική πλευρά της οροσειράς. Από τον Τσούτσουρα ή το Μεσοχωριό της Μεσαράς μπορείτε να κατευθυνθείτε προς τη Μονή του Αγίου Νικήτα, δίπλα στην οποία βρίσκεται η ομώνυμη παραλία και το μικρό φοινικόδασος του Αγίου Αντωνίου. Στην ίδια περιοχή σχηματίζεται το άγριο φαράγγι του Αχεντριά, το οποίο καταλήγει κοντά στον παραθαλάσσιο οικισμό Μαριδάκι. Η πεζοπορική διαδρομή από τον Τσούτσουρα είναι πολύ συντομότερη από την πρόσβαση με αυτοκίνητο, καθώς ο δύσβατος χωματόδρομος ανεβαίνει ψηλά στις πλαγιές πριν κατηφορίσει ξανά προς την ακτή. Από τον Πύργο ή την Εθιά μπορείτε να οδηγήσετε προς τους Παρανύμφους και στη συνέχεια να κατηφορίσετε προς τον παραθαλάσσιο οικισμό Τρεις Εκκλησιές. Κοντά στον οικισμό διατηρείται το μεγαλύτερο φυσικό χαρουπόδασος της Κρήτης. Σε μικρή απόσταση από τους Παρανύμφους βρίσκεται ο εντυπωσιακός καταρράκτης του Αμπά, στην αρχή του ομώνυμου φαραγγιού. Οι κατακόρυφοι βράχοι της περιοχής φιλοξενούν μία από τις σημαντικότερες νησιωτικές αποικίες αρπακτικών πουλιών στην Ευρώπη. Ο καταρράκτης του Αμπά στους Παρανύμφους· τον χειμώνα τα Αστερούσια μεταμορφώνονται σε γη καταρρακτών. Μία από τις εντυπωσιακότερες διαδρομές των Αστερουσίων οδηγεί από τις Στέρνες και τα Καπετανιανά προς τη Μονή Κουδουμά. Η διαδρομή περνά κοντά στον Κόφινα, την ψηλότερη κορυφή της οροσειράς, και κατηφορίζει απότομα προς τη θάλασσα μέσα από το φαράγγι του Κουδουμά και ένα μικρό πευκοδάσος. Η θέα προς το Νότιο Κρητικό Πέλαγος είναι συγκλονιστική. Από τη μονή μπορείτε να περπατήσετε δυτικά προς τη σπηλιά του Αγίου Αντωνίου και τον οικισμό Άγιος Ιωάννης. Νοτιοδυτικά της Βασιλικής, δρόμος διασχίζει το φαράγγι της Τρυπητής, περνά από το ελαιόδασος του Αγίου Σάββα και καταλήγει μέσα από ένα πολύ στενό πέρασμα στην παραλία της Τρυπητής. Από εκεί χωματόδρομος συνεχίζει προς τον Κρότο και τον Λέντα, περνώντας κοντά από την Ψιλή Άμμο και την έξοδο του φαραγγιού του Τράφουλα. Το επιβλητικό φαράγγι της Τρυπητής ανατολικά του Λέντα Ο Λέντας είναι κτισμένος σε μια περιοχή με μακραίωνη ιστορία. Η αρχαία Λεβήνα φιλοξενούσε ένα από τα σημαντικότερα Ασκληπιεία της Κρήτης. Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, εδώ έφτασε ο Δίας μεταμορφωμένος σε ταύρο, μεταφέροντας την Ευρώπη. Από τον Λέντα ο δρόμος συνεχίζει δυτικά προς τα Πλατιά Περάματα, τον Χρυσόστομο, όπου σώζονται ίχνη της αρχαίας Λασαίας, και τους Καλούς Λιμένες. Πάνω από τους Καλούς Λιμένες βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Παύλου, δίπλα στο σπήλαιο όπου, σύμφωνα με την παράδοση, παρέμεινε ο Απόστολος Παύλος κατά το ταξίδι του προς τη Ρώμη. Ο ναός του Αγίου Αντωνίου μέσα στο Αγιοφάραγγο Δυτικά των Καλών Λιμένων αρχίζει ένα από τα πιο απομονωμένα τμήματα των Αστερουσίων. Η ιστορική Μονή Οδηγήτριας υπήρξε σημαντικό θρησκευτικό και επαναστατικό κέντρο. Κοντά στη μονή ξεκινά το Αγιοφάραγγο, το οποίο καταλήγει στην ομώνυμη παραλία. Τα σπήλαια του φαραγγιού χρησιμοποιήθηκαν επί αιώνες από ασκητές, ενώ στη διαδρομή βρίσκεται ο παλιός ναός του Αγίου Αντωνίου. Από τη Μονή Οδηγήτριας χωματόδρομοι οδηγούν επίσης στο φαράγγι του Μάρτσαλου, στη λαξευτή Παναγία Μαρτσαλιανή, στο μικρό φοινικόδασος και στην παραλία του Μάρτσαλου. Ακόμη δυτικότερα βρίσκονται το εντυπωσιακό Κεφάλι, με τους κατακόρυφους γκρεμούς πάνω από το Ακρωτήριο Λίθινο, και το απομονωμένο Βαθύ, ένας βαθύς και προστατευμένος όρμος που θυμίζει λίμνη. Στο δυτικό άκρο της οροσειράς βρίσκονται τα πασίγνωστα Μάταλα, ολοκληρώνοντας μια από τις πιο άγριες και συναρπαστικές διαδρομές της Κρήτης.

Ο Γιούχτας βρίσκεται δυτικά των Αρχανών, περίπου 10χλμ νότια της πόλης του Ηρακλείου. Είναι ένα μικρό, μοναχικό βουνό με μέγιστο υψόμετρο 811μ., το οποίο όμως κατέχει ξεχωριστή θέση στην ιστορία και την παράδοση της Κρήτης. Η χαρακτηριστική μορφή του, όταν παρατηρείται από τα βορειοδυτικά, θυμίζει ανθρώπινο πρόσωπο στραμμένο προς τον ουρανό. Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, στο βουνό βρισκόταν ο τάφος του Δία. Η ονομασία Γιούχτας δεν θεωρείται ασφαλές ότι προέρχεται από το λατινικό Jupiter, όπως αναφέρεται συχνά. Πιθανότερα συνδέεται με την αρχαία ονομασία Ιυτός ή Ιούττος, η οποία με διαδοχικές γλωσσικές μεταβολές εξελίχθηκε στη σημερινή μορφή του ονόματος. Ο Γιούχτας υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα ιερά βουνά των Μινωιτών. Στην Ψηλή Κορυφή έχει ανασκαφεί ένα από τα σπουδαιότερα μινωικά ιερά κορυφής, όπου βρέθηκαν ειδώλια, αναθήματα, λίθινα σκεύη, σφραγίδες και επιγραφές Γραμμικής Α. Η θέση του ιερού επέτρεπε οπτική επικοινωνία με την Κνωσό, τις Αρχάνες και μεγάλο τμήμα της κεντρικής Κρήτης. Στη βόρεια πλευρά του βουνού βρίσκεται το μινωικό ιερό στα Ανεμόσπηλια, το οποίο καταστράφηκε από σεισμό στα μέσα του 17ου αιώνα π.Χ. Στο εσωτερικό του βρέθηκαν τέσσερις ανθρώπινοι σκελετοί. Η διάταξη των ευρημάτων οδήγησε στην υπόθεση ότι την ώρα της καταστροφής βρισκόταν σε εξέλιξη ανθρωποθυσία, χωρίς όμως αυτή η ερμηνεία να θεωρείται οριστικά αποδεδειγμένη. Στον Γιούχτα βρίσκονται επίσης τα λατρευτικά σπήλαια Χωστό Νερό και Σπήλιος του Στραβομύτη. [widgetkit id=830] Στη δεύτερη ψηλότερη κορυφή βρίσκεται ο τετράκλιτος ναός της μονής του Αφέντη Χριστού, κτισμένος πάνω από τους απότομους δυτικούς γκρεμούς. Ο ναός πανηγυρίζει κυρίως στις 6 Αυγούστου, στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Η πρόσβαση γίνεται οδικώς από τις Αρχάνες ή πεζοπορικά μέσω του μονοπατιού του Γιούχτα. Χαμηλότερα, σε δυσπρόσιτη θέση του γκρεμού, σώζονται τα εντυπωσιακά Κελιά των Καλογράδων. Το βουνό ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 και αποτελεί σημαντικό καταφύγιο της άγριας ζωής μέσα σε μια περιοχή που περιβάλλεται από αμπελώνες, ελαιώνες και οικισμούς. Στους απόκρημνους γκρεμούς του βρίσκουν καταφύγιο γύπες, ενώ στην ευρύτερη περιοχή έχουν καταγραφεί περισσότερα από σαράντα είδη πουλιών. Ο Γιούχτας αποτελεί τον κεντρικό ορεινό όγκο του Οικολογικού και Αρχαιολογικού Πάρκου Γιούχτα, το οποίο περιλαμβάνει επίσης τα φαράγγια Κνωσανό, Κουναβιανό και Αστρακιανό. Το πάρκο συνδέει την προστασία των φυσικών οικοσυστημάτων με την ανάδειξη των αρχαιολογικών χώρων και των ιστορικών μνημείων της ευρύτερης περιοχής των Αρχανών. Ο Ενετός περιηγητής Χριστόφορος Μπουοντελμόντι, ο οποίος επισκέφθηκε την Κρήτη στις αρχές του 15ου αιώνα, καταγράφει μια εντυπωσιακή ιστορία από τον Γιούχτα. Σύμφωνα με την αφήγησή του, ένας αετός έσωσε ένα παιδί που κινδύνευε στους γκρεμούς του βουνού. Η διήγηση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τοπικός θρύλος ή ταξιδιωτική αφήγηση της εποχής και όχι ως επιβεβαιωμένο ιστορικό περιστατικό. {loadposition nearestplaces} Περισσότερα στο Γιούχτα:

Το όρος Κέντρος, γνωστό και ως Κέδρος, βρίσκεται στο κεντρικό Ρέθυμνο, νοτιοδυτικά του Ψηλορείτη. Ανάμεσα στους δύο ορεινούς όγκους απλώνεται η εύφορη κοιλάδα του Αμαρίου. Η ψηλότερη κορυφή του φτάνει σε υψόμετρο 1.776 μέτρων και κοντά της βρίσκεται το εκκλησάκι της Αναλήψεως. Σύμφωνα με μια εκδοχή, η ονομασία του βουνού συνδέεται με το κωνικό σχήμα του, που από μακριά θυμίζει κεντρί. Ο Κέντρος είναι ένα άγριο, κατά κύριο λόγο ασβεστολιθικό βουνό, με γυμνές βραχώδεις πλαγιές, απότομα περάσματα, βαθιές χαράδρες και μικρά φαράγγια. Παρά τη φαινομενικά φτωχή βλάστησή του, διαθέτει εξαιρετικά πλούσια βιοποικιλότητα και η ευρύτερη περιοχή του εντάσσεται στο δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000. Στις πλαγιές του φύονται σπάνια και ενδημικά φυτά, όπως τα Dianthus pulviniformis και Cerastium brachypetalum subsp. doerfleri, καθώς και ανεμώνες, ορχιδέες, υάκινθοι και άλλα αγριολούλουδα. Ιδιαίτερη θέση στη χλωρίδα της περιοχής κατέχει η κόκκινη κρητική τουλίπα, Tulipa doerfleri, η οποία φύεται σχεδόν αποκλειστικά στο μικρό οροπέδιο Γιους Κάμπος. Την άνοιξη, το οροπέδιο καλύπτεται από χιλιάδες κόκκινες τουλίπες και άλλα άνθη, προσελκύοντας φυσιολάτρες και βοτανολόγους. Οι απότομες και δυσπρόσιτες πλαγιές του Κέντρους προσφέρουν καταφύγιο σε σημαντικά αρπακτικά πτηνά. Στην περιοχή παρατηρούνται γεράκια, όρνια, γυπαετοί, σπιζαετοί και χρυσαετοί, που αξιοποιούν τις βραχώδεις εξάρσεις και τις χαράδρες του βουνού για τροφή και φώλιασμα. Παρότι η κορυφή και οι ψηλότερες πλαγιές έχουν ξηρό και βραχώδη χαρακτήρα, γύρω από το βουνό αναβλύζουν δεκάδες πηγές. Κατά τους βροχερούς μήνες σχηματίζονται πολλοί εποχικοί καταρράκτες μεγάλου ύψους, με χαρακτηριστικότερο τον καταρράκτη της Γρε Δάφνης κοντά στην Κρύα Βρύση. Στα βορειοανατολικά, ανάμεσα στον κύριο όγκο του Κέντρους και τη Σάμιτο, σχηματίζεται το Σμιλιανό φαράγγι, γνωστό και ως Καλαμαύκα. Μέσα από το φαράγγι διέρχεται ο Λυγιώτης ποταμός, ο οποίος συγκεντρώνει τα νερά της γύρω ορεινής περιοχής. Γύρω από τον Κέντρο βρίσκονται πολλά ιστορικά χωριά του Αμαρίου και του Αγίου Βασιλείου, τα οποία διατηρούν στενούς δεσμούς με την κτηνοτροφία, τη γεωργία και την παραδοσιακή ζωή της κρητικής υπαίθρου. Το βουνό προσφέρει αρκετές πεζοπορικές και ορειβατικές διαδρομές, οι οποίες απαιτούν καλή φυσική κατάσταση και προσοχή, καθώς το έδαφος είναι συχνά πετρώδες και η σκιά περιορισμένη. Από τις σημαντικότερες διαδρομές είναι το τμήμα του ευρωπαϊκού μονοπατιού Ε4 από το Σπήλι μέσω του Κέντρους έως το Γερακάρι. Στις νότιες πλαγιές βρίσκεται επίσης το ορειβατικό καταφύγιο της Κρύας Βρύσης, το οποίο ανήκει στον Ελληνικό Ορειβατικό Σύλλογο Ρεθύμνου. [widgetkit id=831]

Η οροσειρά της Θρυπτής υψώνεται στην ανατολική Κρήτη, ανάμεσα στις περιοχές της Ιεράπετρας και της Σητείας, και είναι γνωστή και ως Αόρι. Αποτελεί την πέμπτη ψηλότερη οροσειρά της Κρήτης, με υψηλότερη κορυφή τον Αφέντη ή Αφέντη Σταυρωμένο, σε υψόμετρο 1.476 μέτρων. Στην κορυφή βρίσκεται το ανεμοδαρμένο εκκλησάκι του Αφέντη Χριστού, το οποίο εορτάζει στις 14 Σεπτεμβρίου, καθώς και το μικρό ορειβατικό καταφύγιο της Θρυπτής. Το ιδιαίτερο ανάγλυφο της οροσειράς συνδέεται με το μεγάλο ενεργό ρήγμα της Ιεράπετρας, ανατολικά του οποίου αναπτύσσεται ο ορεινός όγκος. Απότομοι γκρεμοί, χάσματα, σάρες και βαθιά φαράγγια χαρακτηρίζουν την περιοχή, με εντυπωσιακότερο το φαράγγι του Χα, ένα από τα αγριότερα και πιο δυσπρόσιτα φαράγγια της Κρήτης. Στις βόρειες πλαγιές σχηματίζονται επίσης τα φαράγγια του Μέσονα και του Χαυγά, ενώ νοτιότερα βρίσκονται τα καταπράσινα φαράγγια του Μυλωνά, των Πεύκων και του Ορεινού, γνωστού και ως φαράγγι των Κόκκινων Πεταλούδων. Στην καρδιά του βουνού, σε υψόμετρο περίπου 850 μέτρων, απλώνεται το μικρό οροπέδιο της Θρυπτής με τον ομώνυμο οικισμό. Η περιοχή διατηρεί τμήματα ενός σημαντικού πευκοδάσους, το οποίο στο παρελθόν ήταν πολύ εκτενέστερο, αλλά περιορίστηκε από πυρκαγιές και ανθρώπινες παρεμβάσεις. Στα βόρεια και δυτικά κυριαρχούν περισσότερο τα φρύγανα, ενώ τα πευκοδάση αναπτύσσονται κυρίως στις νότιες και ανατολικές πλαγιές. Η Θρυπτή και η γύρω περιοχή προστατεύονται από το δίκτυο Natura 2000 λόγω της μεγάλης βιολογικής ποικιλότητας και του έντονου ενδημισμού τους. Στις πλαγιές της φύονται πολλά σπάνια και ενδημικά φυτά, όπως το αρχοντόξυλο, η αλαδανιά, η λευκή κρητική ανεμώνη και το κρητικό κυκλάμινο. Οι γκρεμοί και τα απρόσιτα τοιχώματα των φαραγγιών προσφέρουν επίσης καταφύγιο σε σημαντικά αρπακτικά πτηνά, όπως ο γυπαετός και ο χρυσαετός. Στις νότιες πλαγιές της οροσειράς βρίσκονται παραδοσιακοί οικισμοί, όπως το Ορεινό, τα Σχινοκάψαλα, ο Άγιος Ιωάννης και οι Πεύκοι, ενώ προς τα παράλια απλώνεται η περιοχή του Μακρύγιαλου. Στη βόρεια πλευρά, κάτω από τις απότομες πλαγιές της Θρυπτής, βρίσκεται το Καβούσι, κοντά στις εξόδους των φαραγγιών του Μέσονα και του Χαυγά. Η Θρυπτή προσφέρει πολλές πεζοπορικές και ορειβατικές διαδρομές, ορισμένες από τις οποίες ακολουθούν τμήματα του ευρωπαϊκού μονοπατιού Ε4. Οι μεγάλες υψομετρικές διαφορές, το πετρώδες έδαφος και οι απότομες πλαγιές απαιτούν καλή προετοιμασία. Τα τεχνικά φαράγγια, όπως το Χα, δεν είναι απλές πεζοπορικές διαδρομές και η διάσχισή τους απαιτεί ειδικό εξοπλισμό και σχετική εμπειρία. [widgetkit id=832]

Τα Ταλαία Όρη, γνωστά επίσης ως Κουλούκωνας, αποτελούν τη βόρεια προέκταση της οροσειράς του Ψηλορείτη και υψώνονται πάνω από τον Μυλοπόταμο, φτάνοντας έως τις ακτές του Κρητικού Πελάγους. Παρότι το υψόμετρό τους είναι σχετικά χαμηλό, έχουν ιδιαίτερα τραχύ και απόκρημνο ανάγλυφο. Ψηλότερη κορυφή είναι ο Κουτσοτρούλης, με υψόμετρο 1.084 μέτρα, ενώ ακολουθεί ο Κουλούκωνας ή Τίμιος Σταυρός, στα 1.076 μέτρα. Τα Ταλαία Όρη ανήκουν στο Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO του Ψηλορείτη και παρουσιάζουν ξεχωριστό γεωλογικό ενδιαφέρον. Στην περιοχή αποκαλύπτεται μια γεωλογική ακολουθία περίπου 250 εκατομμυρίων ετών, με μάρμαρα, πλακώδεις ασβεστόλιθους, φυλλίτες και μεγάλα ρήγματα. Οι έντονες τεκτονικές κινήσεις και η διάβρωση έχουν δημιουργήσει βραχώδεις πλαγιές, βαθιές χαράδρες, καρστικούς σχηματισμούς και ένα δυσπρόσιτο τοπίο, το οποίο διασχίζουν ελάχιστοι δρόμοι. Η βλάστηση είναι κυρίως χαμηλή και προσαρμοσμένη στις ξηρές και ανεμοδαρμένες συνθήκες, ενώ η κτηνοτροφία εξακολουθεί να αποτελεί βασική ανθρώπινη δραστηριότητα. Στις πλαγιές σώζονται παλιά μονοπάτια, ξερολιθιές και κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις, ενώ στο εσωτερικό των βουνών βρίσκεται η ιστορική Μονή Βωσάκου. Από τις ψηλότερες κορυφές η θέα απλώνεται προς τον Ψηλορείτη, τον Μυλοπόταμο και το Κρητικό Πέλαγος. Η ονομασία «Ταλαία» συνδέεται παραδοσιακά με τον μυθικό Τάλω, τον χάλκινο φύλακα της Κρήτης, για τον οποίο η τοπική παράδοση αναφέρει ότι κατοικούσε στον Κουλούκωνα. Η σύνδεση αυτή ανήκει στη μυθολογική παράδοση και δεν αποτελεί βέβαιη ετυμολογική εξήγηση της ονομασίας. Στην κορυφή του Κουλούκωνα βρίσκεται το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού, από το οποίο προέρχεται και η δεύτερη ονομασία της κορυφής. [widgetkit id=1986]

Το όρος Κρυονερίτης υψώνεται απότομα πάνω από το Ροδάκινο, στα νότια όρια των Περιφερειακών Ενοτήτων Ρεθύμνου και Χανίων και ανατολικά των Λευκών Ορέων. Η ψηλότερη κορυφή του φτάνει τα 1.310 μέτρα, ενώ το τραχύ ασβεστολιθικό έδαφος σχηματίζει απόκρημνες πλαγιές, χαράδρες, δολίνες και βάραθρα. Το μεγαλύτερο μέρος του βουνού καλύπτεται από φρύγανα και βραχώδεις εκτάσεις, με συστάδες από πρίνους και σφεντάμια σε πιο προστατευμένες θέσεις. Η περιοχή έχει ιδιαίτερη σημασία για την ορνιθοπανίδα, καθώς οι απότομες πλαγιές και οι δυσπρόσιτες χαράδρες προσφέρουν καταφύγιο σε αρπακτικά και άλλα προστατευόμενα είδη πουλιών. Τον Κρυονερίτη διασχίζει το Ευρωπαϊκό Μονοπάτι Ε4 στη διαδρομή από το Ροδάκινο προς τις Αλώνες. Από τη θέση Μουζούρια ξεκινά η ανάβαση προς την κορυφή, περνώντας από το μικρό εκκλησάκι του Αγίου Πνεύματος. Κάτω από τον ναό αναβλύζει πηγή με κρύο νερό, από την οποία προέρχεται, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η ονομασία του βουνού. Κοντά στο διάσελο διατηρούνται παλιά μιτάτα, απομεινάρια της μακρόχρονης κτηνοτροφικής παρουσίας στην περιοχή. Από την κορυφή η θέα είναι πανοραμική. Προς τον βορρά διακρίνονται το Κρητικό Πέλαγος και η ενδοχώρα του Ρεθύμνου, ενώ προς τον νότο απλώνονται το Νότιο Κρητικό Πέλαγος, οι παραλίες του Ροδάκινου και οι απόκρημνες χαράδρες του βουνού. Στα δυτικά υψώνονται οι ανατολικές κορυφές των Λευκών Ορέων και στα ανατολικά διακρίνεται ο Ψηλορείτης. [widgetkit id=2218]

Το όρος Κουρούπα υψώνεται στο νότιο Ρέθυμνο και αποτελεί, μαζί με τον γειτονικό Κρυονερίτη, τη γεωλογική συνέχεια των Λευκών Ορέων προς τα ανατολικά. Ο ορεινός όγκος εκτείνεται παράλληλα προς τη νότια ακτή, ανάμεσα στο φαράγγι του Κοτσιφού στα δυτικά και το Κουρταλιώτικο Φαράγγι στα ανατολικά. Η ψηλότερη κορυφή καταγράφεται με υψόμετρο 984 μέτρα στους χάρτες της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού, ενώ σε άλλες χαρτογραφικές αποτυπώσεις αναφέρεται ως 1.001 μέτρα. Στον ίδιο ορεινό όγκο βρίσκονται και μικρότερες κορυφές με ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Στον Κορακιά, σε υψόμετρο 736 μέτρων, έχει εντοπιστεί μινωικό ιερό κορυφής, ενώ στην Κυριμιανού, περίπου στα 805 μέτρα, σώζονται κατάλοιπα οικισμού που χρονολογείται από τον 12ο έως τον 8ο αιώνα π.Χ. Οι θέσεις αυτές μαρτυρούν τη σημασία που είχαν οι κορυφές της Κουρούπας ήδη από την αρχαιότητα. Στην κορυφή της Κουρούπας βρίσκονται μια κεραία τηλεπικοινωνιών και ο ναός του Αγίου Πνεύματος, ο οποίος κτίστηκε σε αντικατάσταση παλαιότερου ομώνυμου ναού, τα ερείπια του οποίου διατηρούνται δίπλα του. Η πρόσβαση γίνεται πεζή ή με κατάλληλο τετρακίνητο όχημα από χωματόδρομους που ξεκινούν από τις Ατσιπάδες και την Κοξαρέ. Το έδαφος είναι ιδιαίτερα δύσβατο, με κοφτερούς ασβεστολιθικούς βράχους, βαθιές χαράδρες και απότομες πλαγιές, γι’ αυτό η κίνηση μακριά από τους δρόμους και τα γνωστά περάσματα χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Στη νότια πλευρά του βουνού βρίσκονται τα χωριά Ασώματος, Μαριού και Μύρθιος, ενώ στα βόρεια βρίσκεται ο Κάνεβος. Τον χειμώνα στο βουνό εμφανίζονται συχνά πυκνή ομίχλη, ισχυρές βροχοπτώσεις και αυξημένη υγρασία. Από την κορυφή η θέα απλώνεται προς το Νότιο Κρητικό Πέλαγος, τα ανατολικά Σφακιά, τη νότια ακτή του Ρεθύμνου και τους οικισμούς της γύρω περιοχής. Η Κουρούπα και οι γειτονικές χαράδρες αποτελούν μία από τις σημαντικότερες περιοχές της Κρήτης για τα αρπακτικά πουλιά. Στις απόκρημνες πλαγιές και στα φαράγγια βρίσκουν καταφύγιο και θέσεις φωλιάσματος ο γυπαετός, το όρνιο, ο χρυσαετός και ο σπιζαετός. Η οικολογική αξία της περιοχής συνδέεται και με τη γεωγραφική της θέση, καθώς αποτελεί φυσικό πέρασμα ανάμεσα στα Λευκά Όρη και στους ορεινούς όγκους της κεντρικής Κρήτης, κυρίως τον Ψηλορείτη και τον Κέντρος.

Το όρος Άγιος Δίκαιος, γνωστό στην περιοχή και ως Άη Δίκιος ή Άη Δίκηος, υψώνεται νότια του χωριού Έλος, στη δυτική Κρήτη. Η κορυφή του φτάνει σε υψόμετρο 1.181 μέτρων και είναι η ψηλότερη της επαρχίας Κισάμου. Το βουνό εκτείνεται κοντά στα όρια των επαρχιών Κισάμου και Σελίνου και προσφέρει πανοραμική θέα προς μεγάλο μέρος της δυτικής Κρήτης. Στην κορυφή βρίσκεται το μικρό εκκλησάκι του Αγίου Ιώβ του Δικαίου, από το οποίο πήρε την ονομασία του το βουνό. Το εκκλησάκι κτίστηκε το 1883 και εορτάζει στις 6 Μαΐου, αποτελώντας προορισμό για τους κατοίκους των γύρω χωριών. Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, η στρατηγική θέση της κορυφής και η ανεμπόδιστη θέα προς την Κίσαμο και το Σέλινο οδήγησαν στην εγκατάσταση γερμανικού φυλακίου στην περιοχή. Η ανάβαση μπορεί να γίνει από χωματόδρομο που ξεκινά από το Έλος, αλλά και από παλιό σηματοδοτημένο μονοπάτι. Η πεζοπορική διαδρομή ανεβαίνει από το Έλος στην κορυφή του Αγίου Δικαίου, συνεχίζει νότια κατά μήκος της κορυφογραμμής προς την Τσουνάρα, σε υψόμετρο 1.102 μέτρων, και κατηφορίζει προς τον οικισμό Μουστάκος. Στις χαμηλότερες πλαγιές, κοντά στο Έλος, συναντώνται καστανιές και άλλες πυκνότερες μορφές βλάστησης, ενώ ψηλότερα κυριαρχούν οι φρυγανικές και θαμνώδεις εκτάσεις. Οι απότομες πλαγιές, οι βραχώδεις κορυφές και η μακριά κορυφογραμμή διαμορφώνουν ένα άγριο ορεινό τοπίο, αρκετά διαφορετικό από τα γειτονικά Λευκά Όρη. Η ευρύτερη περιοχή προστατεύεται για τη σημαντική χλωρίδα, τη βλάστηση και τα ορεινά οικοσυστήματά της. [widgetkit id=2343]

Τα Σητειακά Όρη είναι μια εκτεταμένη χαμηλή οροσειρά της ανατολικής Κρήτης, η οποία καλύπτει μεγάλο μέρος της επαρχίας Σητείας. Μαζί με τις γειτονικές οροσειρές του Ορνού και της Θρυπτής διαμορφώνουν το μεγαλύτερο μέρος του ορεινού τοπίου ανατολικά του Ισθμού της Ιεράπετρας. Ψηλότερη κορυφή τους είναι η Πλαγιά, στα όρη της Ζάκρου, με υψόμετρο 817 μέτρα. Παρά το σχετικά μικρό υψόμετρο, το ανάγλυφο των Σητειακών Ορέων είναι έντονο και πολύπλοκο. Χαμηλές βραχώδεις κορυφές, βαθιές ρεματιές, μικρά οροπέδια, φαράγγια και απότομες πλαγιές δημιουργούν ένα τοπίο που αλλάζει διαρκώς. Οι μεγάλες αποστάσεις και το δαιδαλώδες οδικό δίκτυο κάνουν τη διάσχιση της περιοχής αρκετά χρονοβόρα, παρόλο που τα υψόμετρα παραμένουν χαμηλά. Τα Σητειακά Όρη βρίσκονται στην καρδιά του Παγκόσμιου Γεωπάρκου UNESCO της Σητείας. Η περιοχή παρουσιάζει εξαιρετικό γεωλογικό ενδιαφέρον, με ασβεστόλιθους, φυλλίτες, χαλαζίτες, σχιστόλιθους, απολιθώματα και εντυπωσιακές εμφανίσεις πετρωμάτων. Η μακρά δράση του νερού πάνω στα ασβεστολιθικά πετρώματα δημιούργησε ένα πολύπλοκο υπόγειο δίκτυο, το οποίο τροφοδοτεί σημαντικές πηγές της ανατολικής ακτογραμμής. Ιδιαίτερο σπηλαιολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιοχή του Καρυδίου. Στην ευρύτερη ορεινή ζώνη έχουν καταγραφεί δεκάδες σπήλαια, σπηλαιοβάραθρα, καταβόθρες και υπόγεια ποτάμια, πολλά από τα οποία είναι προσβάσιμα μόνο από έμπειρους σπηλαιολόγους. Τα νερά και η γεωλογική δομή της περιοχής δημιούργησαν επίσης πολλά φαράγγια. Γνωστότερο είναι το Φαράγγι των Νεκρών στη Ζάκρο, όπου οι Μινωίτες τοποθετούσαν τους νεκρούς τους σε σπήλαια των τοιχωμάτων του. Σημαντικά είναι ακόμη τα φαράγγια των Χοχλακιών, των Περβολακίων ή Καψά και άλλα μικρότερα φαράγγια, τα οποία φιλοξενούν πλούσια χλωρίδα και πανίδα. Από την περιοχή διέρχονται και τμήματα του ευρωπαϊκού μονοπατιού Ε4, καθώς και οργανωμένες γεωδιαδρομές του Γεωπάρκου. Η βλάστηση είναι κυρίως χαμηλή και προσαρμοσμένη στις ξηρές συνθήκες της ανατολικής Κρήτης, με φρύγανα, αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά. Στα φαράγγια, στις σπηλιές και στις απομονωμένες βραχώδεις θέσεις επιβιώνουν σπάνια και ενδημικά είδη φυτών και ζώων. Το άγριο τοπίο, οι μικροί ορεινοί οικισμοί, τα παλιά μονοπάτια και η ιδιαίτερη γεωλογική κληρονομιά καθιστούν τα Σητειακά Όρη μία από τις πιο χαρακτηριστικές ορεινές περιοχές της ανατολικής Κρήτης. [widgetkit id=2389]