Η γεωγραφική απομόνωση της Κρήτης από τις ηπειρωτικές περιοχές της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής έχει διαμορφώσει μια πανίδα με ιδιαίτερο νησιωτικό χαρακτήρα. Τα ψηλά βουνά, τα βαθιά φαράγγια, τα δάση, οι φρυγανικές εκτάσεις, οι υγρότοποι, τα σπήλαια και οι απόκρημνες ακτές δημιουργούν πολλούς διαφορετικούς βιότοπους, στους οποίους επιβιώνουν χαρακτηριστικά, σπάνια και ενδημικά είδη. Ιδιαίτερα πλούσια είναι η πανίδα των ασπονδύλων, πολλά είδη της οποίας έχουν εξελιχθεί απομονωμένα και απαντούν μόνο στην Κρήτη ή ακόμη και σε μια πολύ περιορισμένη περιοχή του νησιού.

Η σημερινή χερσαία πανίδα δεν αποτελεί, ωστόσο, άμεση συνέχεια της προϊστορικής πανίδας του νησιού. Οι νάνοι ελέφαντες, οι νάνοι ιπποπόταμοι και τα ελάφια του Πλειστόκαινου εξαφανίστηκαν, ενώ τα περισσότερα από τα σημερινά χερσαία θηλαστικά έφτασαν στην Κρήτη κατά το Ολόκαινο, αρκετά από αυτά μαζί με τον άνθρωπο, σκόπιμα ή τυχαία. Χαρακτηριστική εξαίρεση είναι η ενδημική κρητική μυγαλή, η οποία θεωρείται κατάλοιπο της παλαιότερης πανίδας του νησιού.

Ανάμεσα στα πιο αναγνωρίσιμα ζώα του νησιού βρίσκεται το κρητικό αγρίμι, που αποτελεί σύμβολο των Λευκών Ορέων και της κρητικής άγριας φύσης. Ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης ο μυστηριώδης κρητικός αγριόγατος ή φουρόγατος, οι νυχτερίδες της Κρήτης και ο μεγάλος αριθμός ενδημικών ασπονδύλων που ζουν στα βουνά, στα φαράγγια και στα σπήλαια του νησιού.

Από τα βουνά ως το Νότιο Κρητικό Πέλαγος

Τα χερσαία θηλαστικά της Κρήτης περιλαμβάνουν, εκτός από το αγρίμι, τον άρκαλο, τη ζουρίδα, τη νυφίτσα, τον λαγό, τον σκαντζόχοιρο, μικρά τρωκτικά και πολλά είδη νυχτερίδων. Στις θάλασσες γύρω από το νησί ζουν ή περνούν σημαντικά θαλάσσια θηλαστικά, όπως η μεσογειακή φώκια, ο φυσητήρας και διάφορα είδη δελφινιών και φαλαινών.

Τα ερπετά και τα αμφίβια συμπληρώνουν την εικόνα της χερσαίας πανίδας. Στο νησί απαντούν σαύρες, γκέκο, φίδια που δεν θεωρούνται επικίνδυνα για τον άνθρωπο, χερσαίες και θαλάσσιες χελώνες, βάτραχοι και φρύνοι. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν είδη με περιορισμένη εξάπλωση, όπως η κρητική σαύρα και ο κρητικός βάτραχος. Στα νερά της Κρήτης ζει επίσης μεγάλος αριθμός από ψάρια, από μικρά παράκτια είδη έως μεγάλους πελαγικούς οργανισμούς.

Η ορνιθοπανίδα της Κρήτης

Η γεωγραφική θέση της Κρήτης πάνω σε σημαντικούς μεταναστευτικούς διαδρόμους ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική την καθιστά ιδιαίτερα σημαντική για τα πτηνά. Η ορνιθοπανίδα της Κρήτης περιλαμβάνει αρπακτικά, θαλασσοπούλια, υδρόβια και μεταναστευτικά είδη, καθώς και πουλιά που φωλιάζουν μόνιμα στο νησί.

Οι ορεινοί όγκοι και τα φαράγγια της Κρήτης φιλοξενούν έναν από τους σημαντικότερους νησιωτικούς πληθυσμούς όρνιου ή γύπα στον κόσμο. Ιδιαίτερη αξία έχει και ο γυπαετός, καθώς η Κρήτη διατηρεί τον μοναδικό αναπαραγόμενο πληθυσμό του είδους στην Ελλάδα και έναν από τους τελευταίους στη νοτιοανατολική Ευρώπη.

Μύθοι και προστασία

Η απουσία μεγάλων και ιδιαίτερα επικίνδυνων άγριων ζώων εντυπωσίαζε τους κατοίκους του νησιού ήδη από την αρχαιότητα. Σύμφωνα με μια παράδοση, ο Ηρακλής καθάρισε την Κρήτη από τα επικίνδυνα ζώα για να τιμήσει τη γενέτειρα του Δία, ενώ μια μεταγενέστερη χριστιανική παράδοση απέδιδε το ίδιο γεγονός στην ευλογία του Αποστόλου Παύλου. Οι αφηγήσεις αυτές αποτελούν μέρος της μυθολογίας και της λαϊκής παράδοσης του νησιού.

Παρά τον μεγάλο φυσικό πλούτο, πολλά είδη απειλούνται από την καταστροφή και τον κατακερματισμό των βιοτόπων, τις πυρκαγιές, τις δηλητηριασμένες φόλες, την παράνομη θανάτωση, την όχληση σε τόπους αναπαραγωγής, τη ρύπανση και την κλιματική αλλαγή. Η προστασία των ορεινών οικοσυστημάτων, των υγροτόπων, των σπηλαίων και των ακτών είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της μοναδικής πανίδας της Κρήτης.