Η περιοχή της σημερινής πόλης του Ηρακλείου κατοικούνταν ήδη από την αρχαιότητα. Αρχαιολογικά ευρήματα γύρω από το σημερινό Ενετικό λιμάνι μαρτυρούν την παρουσία οικισμού από τα τέλη της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Η ευρύτερη παράκτια περιοχή συνδεόταν με την Κνωσό και λειτουργούσε ως ένα από τα επίνειά της, χωρίς όμως η ακριβής θέση του αρχαίου Ηρακλείου να έχει ταυτιστεί με απόλυτη βεβαιότητα. Βυζαντινή και Αραβική εποχή Κατά την Πρώτη Βυζαντινή Περίοδο υπήρχε στην περιοχή ένας μικρός οχυρωμένος οικισμός, ο οποίος αναφέρεται ως Κάστρο. Ίχνη της πρώιμης βυζαντινής οχύρωσης έχουν εντοπιστεί κοντά στο λιμάνι και στο ιστορικό κέντρο του Ηρακλείου. Μεταξύ 824 και 827, η Κρήτη καταλήφθηκε από Άραβες εξόριστους της Ανδαλουσίας με αρχηγό τον Αμπού Χαφς Ομάρ, γνωστό στις βυζαντινές πηγές ως Απόχαψη. Οι νέοι κυρίαρχοι επέλεξαν τη θέση του μικρού παράκτιου κάστρου για να ιδρύσουν την πρωτεύουσα του Εμιράτου της Κρήτης. Η παλιά διοικητική πρωτεύουσα του νησιού, η Γόρτυνα, έχασε πλέον τον κεντρικό της ρόλο. Οι Άραβες οχύρωσαν ισχυρά τη νέα πόλη και άνοιξαν γύρω της βαθιά τάφρο. Από αυτή προήλθε η ονομασία Rabḍ al-Khandaq, δηλαδή Φρούριο της Τάφρου, η οποία αποδόθηκε στα ελληνικά ως Χάνδακας. Η αραβική οχύρωση ακολουθούσε περίπου τη γραμμή από το σημερινό Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου προς τις οδούς Δαιδάλου και Χάνδακος και κατέληγε στη θάλασσα. Ο Χάνδακας εξελίχθηκε σε σημαντικό λιμάνι και ισχυρή βάση του αραβικού στόλου στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι Βυζαντινοί πραγματοποίησαν επανειλημμένες εκστρατείες για την ανακατάληψη της Κρήτης. Τελικά, το 960 ξεκίνησε μεγάλη επιχείρηση υπό τον στρατηγό Νικηφόρο Φωκά. Έπειτα από πολύμηνη πολιορκία, ο Χάνδακας καταλήφθηκε τον Μάρτιο του 961 και η Κρήτη επανεντάχθηκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Μετά την κατάληψη της πόλης οι οχυρώσεις υπέστησαν μεγάλες καταστροφές. Ο Νικηφόρος Φωκάς επιχείρησε να μεταφέρει το διοικητικό κέντρο σε ασφαλέστερη ενδοχώρα, στην περιοχή του Τεμένους, κοντά στον σημερινό Προφήτη Ηλία. Ο πληθυσμός, ωστόσο, επέστρεψε σταδιακά στον Χάνδακα και οι Βυζαντινοί επισκεύασαν ή ανοικοδόμησαν την οχύρωσή του πάνω στα παλαιότερα αραβικά κατάλοιπα. Μία από τις κύριες πύλες βρισκόταν κοντά στο σημερινό κτίριο Ακτάρικα, δίπλα στην κρήνη Μοροζίνι. Κατά την Ενετοκρατία έγινε γνωστή ως Voltone ή Μεγάλη Καμάρα. Την ίδια περίοδο οι Βυζαντινοί ενίσχυσαν συνολικά την άμυνα της Κρήτης και εγκατέστησαν στο νησί στρατιωτικούς και πληθυσμούς από διαφορετικές περιοχές της αυτοκρατορίας. [widgetkit id=1639] Η Ενετική οχύρωση του Χάνδακα Μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από την Τέταρτη Σταυροφορία το 1204, τα δικαιώματα κυριαρχίας στην Κρήτη μεταβιβάστηκαν στη Δημοκρατία της Βενετίας. Πριν όμως εγκατασταθούν οι Ενετοί, ο Γενουάτης Ερρίκος Πεσκατόρε κατέλαβε σημαντικές θέσεις του νησιού και οχύρωσε τον Χάνδακα και άλλα φρούρια. Έπειτα από συγκρούσεις με τους Γενουάτες, οι Ενετοί κατόρθωσαν να εδραιώσουν την κυριαρχία τους το 1211. Οι Ενετοί ονόμασαν την πόλη Candia και την κατέστησαν πρωτεύουσα του Regno di Candia, δηλαδή του Βασιλείου της Κρήτης. Αρχικά χρησιμοποίησαν και επισκεύασαν τα παλαιότερα βυζαντινά τείχη, τα οποία περιέκλειαν μια σχετικά μικρή έκταση γύρω από το λιμάνι. Το παλιό τείχος ξεκινούσε από την περιοχή του Μπεντενακίου, ακολουθούσε περίπου τις σημερινές οδούς Χάνδακος και Δαιδάλου και κατέληγε ξανά στο λιμάνι. Κατά τους πρώτους αιώνες της Ενετοκρατίας σημειώθηκαν πολλές εξεγέρσεις εναντίον της βενετικής διοίκησης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η επανάσταση του Αλεξίου Καλλέργη από το 1282 έως το 1299 και η Επανάσταση του Αγίου Τίτου από το 1363 έως το 1366. Η δεύτερη ξεκίνησε από Βενετούς φεουδάρχες της Κρήτης και υποστηρίχθηκε από τμήμα του ντόπιου πληθυσμού, αλλά τελικά καταπνίγηκε από τη Βενετία. Η εξάπλωση της χρήσης της πυρίτιδας και των κανονιών, η συνεχής ανάπτυξη των προαστίων και η αυξανόμενη οθωμανική απειλή κατέστησαν αναγκαία την κατασκευή ενός νέου οχυρωματικού περιβόλου. Ο σχεδιασμός των νέων τειχών ξεκίνησε το 1462 και οι εργασίες συνεχίστηκαν για περισσότερο από έναν αιώνα, με βελτιώσεις ακόμη και κατά την πολιορκία της πόλης. Στη διαμόρφωση του συστήματος συνέβαλαν σημαντικοί στρατιωτικοί μηχανικοί της Βενετίας, ανάμεσά τους ο Michele Sanmicheli. Για την κατασκευή εργάστηκαν χιλιάδες κάτοικοι της Κρήτης, συχνά με υποχρεωτική αγγαρεία, ενώ χρησιμοποιήθηκαν υλικά από λατομεία της περιοχής και από αρχαία ερείπια. Ο νέος περίβολος είχε περίπου τριγωνική μορφή, με τη βάση του προς τη θάλασσα, και περιέκλεισε τόσο την παλιά πόλη όσο και μεγάλο μέρος των προαστίων. Το χερσαίο τμήμα των οχυρώσεων ξεπερνά τα τέσσερα χιλιόμετρα και περιβαλλόταν από πλατιά και βαθιά τάφρο, προτειχίσματα και εξωτερικά οχυρά. [widgetkit id=1638] Οι προμαχώνες Το χερσαίο τείχος ενισχυόταν από επτά μεγάλους προμαχώνες. Οι χαμηλές και πλατιές αυτές κατασκευές είχαν σχεδιαστεί για τη χρήση πυροβόλων και επέτρεπαν στους υπερασπιστές να ελέγχουν τόσο την περιοχή μπροστά από τα τείχη όσο και τα γειτονικά τμήματα της οχύρωσης. Στη βορειοανατολική πλευρά βρισκόταν ο προμαχώνας της Άμμου ή Sabbionara, μαζί με τον επιπρομαχώνα Zane. Νοτιότερα, κοντά στο σημερινό Καπετανάκειο, βρίσκεται ο προμαχώνας Vitturi. Δίπλα στην Πύλη του Ιησού, τη σημερινή Καινούργια Πόρτα, διαμορφώθηκε ο προμαχώνας Ιησού. Στη νότια κορυφή του περιβόλου βρίσκεται ο προμαχώνας Martinengo, ο μεγαλύτερος της οχύρωσης, όπου σήμερα βρίσκεται ο τάφος του Νίκου Καζαντζάκη. Στα νοτιοδυτικά βρίσκεται ο προμαχώνας Βηθλεέμ, κοντά στο Κομμένο Μπεντένι. Δίπλα στην Πύλη του Παντοκράτορα ή Χανιώπορτα βρίσκεται ο ομώνυμος προμαχώνας Παντοκράτορα. Στη βορειοδυτική απόληξη της χερσαίας οχύρωσης βρίσκεται ο προμαχώνας του Αγίου Ανδρέα, ο οποίος αποτέλεσε ένα από τα πιο ευάλωτα σημεία της άμυνας κατά την οθωμανική πολιορκία. Στο εσωτερικό των τειχών και πίσω από τους προμαχώνες κατασκευάστηκαν θολωτές στοές, πυριτιδαποθήκες, στρατώνες και άλλοι χώροι στρατιωτικής χρήσης. Στην είσοδο του λιμανιού οι Ενετοί αντικατέστησαν το παλιότερο φρούριο με το νέο Rocca a Mare, το σημερινό φρούριο Κούλε, που ολοκληρώθηκε κατά το πρώτο μισό του 16ου αιώνα και δεσπόζει ακόμη στο Ενετικό λιμάνι. Η πολιορκία και η Οθωμανική περίοδος Η οθωμανική εκστρατεία για την κατάκτηση της Κρήτης ξεκίνησε το 1645. Έως το 1648 οι Οθωμανοί είχαν καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος του νησιού και άρχισαν τη συστηματική πολιορκία του Χάνδακα. Η πόλη αντιστάθηκε από τον Μάιο του 1648 έως τον Σεπτέμβριο του 1669, σε μία από τις μακροβιότερες πολιορκίες της παγκόσμιας ιστορίας. Οι σφοδρότερες επιθέσεις επικεντρώθηκαν στους προμαχώνες του Αγίου Ανδρέα και της Sabbionara. Ο βενετοκρητικός μηχανικός Ανδρέας Μπαρότσης κατηγορήθηκε ότι υπέδειξε στους Οθωμανούς αδύνατα σημεία των οχυρώσεων, χωρίς όμως να είναι βέβαιο ότι η πράξη του υπήρξε η καθοριστική αιτία για την πτώση της πόλης. Ύστερα από τεράστιες απώλειες και εξάντληση των υπερασπιστών, ο αρχιστράτηγος Francesco Morosini διαπραγματεύτηκε την παράδοση του Χάνδακα τον Σεπτέμβριο του 1669. Οι Οθωμανοί επισκεύασαν και χρησιμοποίησαν το ενετικό οχυρωματικό σύστημα, προσαρμόζοντάς το στις ανάγκες τους. Παράλληλα, απέδωσαν τουρκικές ονομασίες σε πολλά σημεία: η Πύλη του Ιησού έγινε Yeni Kapı, δηλαδή Καινούργια Πόρτα, η Πύλη του Δερματά ονομάστηκε Kum Kapısı, ενώ το Rocca a Mare επικράτησε να αποκαλείται Κούλες. Κατά τη μακρά Οθωμανική περίοδο οι οχυρώσεις συντηρούνταν ή επισκευάζονταν ανάλογα με τις στρατιωτικές ανάγκες. Σήμερα τα Ενετικά Τείχη του Ηρακλείου, μαζί με το φρούριο του Κούλε, τις πύλες, τις στοές και την τάφρο, αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα και καλύτερα διατηρημένα αναγεννησιακά οχυρωματικά σύνολα της Μεσογείου.

Το Ηράκλειο, ως η μεγαλύτερη πόλη και το διοικητικό κέντρο του νησιού, φιλοξενεί μερικά από τα σημαντικότερα μουσεία της Κρήτης. Οι συλλογές τους καλύπτουν ολόκληρη σχεδόν την ιστορία και το φυσικό περιβάλλον του νησιού, από τη Μινωική εποχή και τα βυζαντινά χρόνια έως τη σύγχρονη ιστορία και τη φυσική ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου εκτίθεται η σημαντικότερη συλλογή αντικειμένων του Μινωικού Πολιτισμού στον κόσμο, μαζί με ευρήματα από τη Νεολιθική έως τη Ρωμαϊκή περίοδο. Το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης παρουσιάζει την ιστορική πορεία του νησιού από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες έως τη σύγχρονη εποχή, με εκθέματα από την Ενετοκρατία, την Οθωμανική περίοδο, τις Κρητικές Επαναστάσεις και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης παρουσιάζει τα οικοσυστήματα, τη γεωλογία και τη βιοποικιλότητα της Κρήτης και της Ανατολικής Μεσογείου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η Βυζαντινή Συλλογή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά, η οποία στεγάζεται στον ιστορικό ενετικό ναό δίπλα στον Άγιο Μηνά και περιλαμβάνει εικόνες, κειμήλια, χειρόγραφα και άλλα έργα εκκλησιαστικής τέχνης. Στο Ηράκλειο λειτουργούν ακόμη σημαντικοί χώροι τέχνης με μόνιμες και περιοδικές εκθέσεις. Η Βασιλική του Αγίου Μάρκου στεγάζει τη Δημοτική Πινακοθήκη Ηρακλείου, ενώ το Μουσείο Εικαστικών Τεχνών Ηρακλείου παρουσιάζει κυρίως έργα σύγχρονων Κρητών καλλιτεχνών. Μαζί με μικρότερες συλλογές και πολιτιστικούς χώρους, τα μουσεία αυτά προσφέρουν μια ολοκληρωμένη γνωριμία με την ιστορία, την τέχνη και το φυσικό περιβάλλον της Κρήτης.

Το Ηράκλειο, ως πρωτεύουσα της Κρήτης για πολλούς αιώνες, αποτέλεσε σημαντικό θρησκευτικό κέντρο και φιλοξένησε πολυάριθμους ναούς, ανδρικά μοναστήρια και γυναικείες μονές. Ιδιαίτερα κατά την Ενετοκρατία, στον Χάνδακα ιδρύθηκαν ορθόδοξοι και καθολικοί ναοί, μοναστήρια διαφορετικών μοναχικών ταγμάτων και σημαντικές θρησκευτικές σχολές. Κατά τη Δεύτερη Βυζαντινή Περίοδο, ο ναός του Αγίου Τίτου αποτέλεσε την έδρα της Ορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Κρήτης. Μετά την εγκατάσταση των Ενετών μετατράπηκε σε καθολικό καθεδρικό ναό και έγινε η έδρα του Λατίνου Αρχιεπισκόπου. Ο σημερινός ναός οικοδομήθηκε κατά την Οθωμανική περίοδο ως τέμενος και αποδόθηκε ξανά στη χριστιανική λατρεία μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών. Σπουδαίο κέντρο εκπαίδευσης και εκκλησιαστικής τέχνης υπήρξε η Αγία Αικατερίνη του Σινά. Κατά την Ενετοκρατία λειτουργούσε εδώ σχολή στην οποία διδάσκονταν θεολογία, φιλοσοφία, αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς και ζωγραφική. Σήμερα ο ναός στεγάζει τη Βυζαντινή Συλλογή της Αρχιεπισκοπής Κρήτης, με σημαντικές εικόνες, κειμήλια και έργα της Κρητικής Σχολής Αγιογραφίας. Από τα σημαντικότερα θρησκευτικά μνημεία της πόλης είναι επίσης η Βασιλική του Αγίου Μάρκου, που ήταν ο καθεδρικός ναός των Ενετών, ο ναός των Αγίων Πέτρου και Παύλου της παλιάς Μονής των Δομηνικανών, ο μικρός ναός του Αγίου Μηνά και της Παντάνασσας και ο νεότερος μητροπολιτικός ναός του Αγίου Μηνά, ενός από τους μεγαλύτερους ναούς της Κρήτης. Μετά την κατάκτηση του Χάνδακα από τους Οθωμανούς το 1669, πολλοί χριστιανικοί ναοί μετατράπηκαν σε τεμένη, ενώ μοναστηριακά κτίρια απέκτησαν νέες χρήσεις. Ορισμένα μνημεία επέστρεψαν στη χριστιανική λατρεία μετά την αποχώρηση των μουσουλμανικών πληθυσμών, ενώ άλλα χρησιμοποιούνται σήμερα ως μουσεία και πολιτιστικοί χώροι. Πολλά σημαντικά θρησκευτικά κτίρια δεν διασώθηκαν. Ιδιαίτερα κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, παλιοί ναοί, μιναρέδες και μοναστηριακά κατάλοιπα κατεδαφίστηκαν στο πλαίσιο της επέκτασης και του εκσυγχρονισμού της πόλης. Όσα μνημεία σώζονται σήμερα αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες της βυζαντινής, ενετικής και οθωμανικής ιστορίας του Ηρακλείου. Στο Ηράκλειο βρίσκεται σήμερα η έδρα της Αρχιεπισκοπής Κρήτης. Η Εκκλησία της Κρήτης είναι ημιαυτόνομη και υπάγεται κανονικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Το Ηράκλειο διατηρεί σημαντικά μνημεία από τη μακραίωνη ιστορία του, κυρίως από την περίοδο της Ενετοκρατίας και της Οθωμανικής κυριαρχίας. Το ιστορικό του κέντρο μπορεί εύκολα να εξερευνηθεί με τα πόδια, καθώς τα περισσότερα αξιοθέατα βρίσκονται σε μικρή απόσταση μεταξύ τους. Το επιβλητικότερο μνημειακό σύνολο της πόλης είναι τα Ενετικά Τείχη, με τους μεγάλους προμαχώνες, την τάφρο, τις στρατιωτικές στοές και τις ιστορικές πύλες. Στον προμαχώνα Μαρτινέγκο βρίσκεται ο τάφος του Νίκου Καζαντζάκη, ενώ από το ψηλότερο σημείο των τειχών η θέα απλώνεται σε μεγάλο μέρος της σύγχρονης πόλης. Στην καρδιά του ιστορικού κέντρου ξεχωρίζουν η Ενετική Λότζια, που σήμερα στεγάζει το Δημαρχείο, και η περίφημη κρήνη Μοροζίνι στην πλατεία των Λιονταριών. Η ιστορική οδός 25ης Αυγούστου, η παλιά ενετική Ruga Maistra, συνδέει την πλατεία των Λιονταριών με το λιμάνι και πλαισιώνεται από νεοκλασικά κτίρια και σημαντικά μνημεία. Ανάμεσα στα σπουδαιότερα θρησκευτικά μνημεία της πόλης συγκαταλέγονται η Βασιλική του Αγίου Μάρκου, που σήμερα χρησιμοποιείται ως Δημοτική Πινακοθήκη, ο ναός του Αγίου Τίτου, ο μητροπολιτικός ναός του Αγίου Μηνά, η Αγία Αικατερίνη του Σινά και ο ενετικός ναός των Αγίων Πέτρου και Παύλου, που ανήκε στη Μονή των Δομηνικανών. Η οδός 25ης Αυγούστου καταλήγει στο Ενετικό λιμάνι, όπου σώζονται τμήματα των ενετικών νεωρίων και δεσπόζει το φρούριο Rocca a Mare ή Κούλες. Το φρούριο προστάτευε την είσοδο του λιμανιού και αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του Ηρακλείου. Σημαντικό τμήμα της πολιτιστικής φυσιογνωμίας της πόλης αποτελούν επίσης το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης και το Μουσείο Μάχης της Κρήτης και Εθνικής Αντίστασης. Για έναν πιο χαλαρό περίπατο, ο επισκέπτης μπορεί να ακολουθήσει την παραλιακή λεωφόρο δυτικά του ιστορικού κέντρου. Η διαδρομή περνά από τον κόλπο του Δερματά και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και συνεχίζεται προς το Παγκρήτιο Στάδιο, με τμήματα πεζόδρομου και ποδηλατόδρομου κατά μήκος της ακτής.

Το Ηράκλειο έχει μακραίωνη ιστορία και υπήρξε για αιώνες μία από τις σημαντικότερες οχυρωμένες πόλεις της Μεσογείου. Παρόλο που η ιστορική φυσιογνωμία του αλλοιώθηκε σημαντικά από τις κατεδαφίσεις και τις άστοχες πολεοδομικές επεμβάσεις του 20ού αιώνα, στην πόλη διατηρούνται ακόμη σπουδαία μνημεία και γωνιές που θυμίζουν το ένδοξο παρελθόν του ενετικού Χάνδακα και του οθωμανικού Μεγάλου Κάστρου. Εδώ παρουσιάζουμε μερικά από τα σημαντικότερα αξιοθέατα που αξίζει να επισκεφθείτε στο Ηράκλειο.