Η Κίσσαμος, γνωστή και ως Καστέλι, είναι η σημαντικότερη κωμόπολη της ομώνυμης επαρχίας και απλώνεται στον μυχό του κόλπου της Κισσάμου, 36 χλμ. δυτικά των Χανίων.

Η Κίσσαμος, γνωστή στους κατοίκους και με την παλαιότερη ονομασία Καστέλι, αποτελεί το οικονομικό και εμπορικό κέντρο της επαρχίας Κισσάμου. Η κοινότητα Καστελλίου είχε 4.321 μόνιμους κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2021. Η τοπική οικονομία βασίζεται στην παραγωγή αγροτικών προϊόντων, με γνωστότερα το Κισσαμίτικο ελαιόλαδο και το κρασί, καθώς και στο εμπόριο και στον τουρισμό.

Παρά την τουριστική της ανάπτυξη, η Κίσσαμος διατηρεί σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα μιας ζωντανής κρητικής κωμόπολης. Ο επισκέπτης μπορεί να γνωρίσει την καθημερινή ζωή των κατοίκων, την τοπική κουζίνα και τις παραδόσεις της επαρχίας, αλλά και να χρησιμοποιήσει την πόλη ως αφετηρία για την εξερεύνηση της δυτικής Κρήτης.

Η πόλη διαθέτει καταστήματα, υπηρεσίες, Κέντρο Υγείας, χώρους εστίασης και παραλιακό πεζόδρομο. Από το λιμάνι της Κισσάμου εκτελούνται ακτοπλοϊκά δρομολόγια προς τα Αντικύθηρα, τα Κύθηρα, το Γύθειο και τον Πειραιά, ανάλογα με την περίοδο και το ισχύον πρόγραμμα. Κατά την τουριστική περίοδο αναχωρούν επίσης εκδρομικά πλοιάρια προς το νησί της Γραμβούσας και τη λιμνοθάλασσα του Μπάλου.

Αξιοθέατα

Στο παραλιακό μέτωπο της πόλης ξεχωρίζει η παραλία του Τελωνείου, δίπλα στον παραλιακό πεζόδρομο με τα καφέ και τα εστιατόρια. Δυτικότερα βρίσκεται ο αμμώδης Μαύρος Μόλος, μία από τις δημοφιλέστερες παραλίες της Κισσάμου.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Κισσάμου στεγάζεται στο διατηρητέο κτίριο του παλιού Διοικητηρίου, στην πλατεία Στρατηγού Τζανακάκη. Η έκθεσή του παρουσιάζει την ιστορική εξέλιξη της περιοχής από την προϊστορία έως τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους. Ανάμεσα στα σημαντικότερα εκθέματα συγκαταλέγονται τα εντυπωσιακά ψηφιδωτά δάπεδα των ελληνορωμαϊκών επαύλεων της αρχαίας Κισσάμου.

Ιδιαίτερα γραφική είναι η οδός Σκαλίδη, η παλιά αγορά της πόλης, όπου σώζονται παραδοσιακά κτίρια με καμάρες ανάμεσα σε μικρά καταστήματα και καφενεία. Περίπου 1,5 χλμ. από το κέντρο βρίσκεται η Λίμνη, το μικρό παλιό ψαρολίμανο της Κισσάμου με τις ψαροταβέρνες του. Ανάμεσα στο ψαρολίμανο και στο μεγάλο λιμάνι βρίσκεται το εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννη Ντάμιαλη, κτισμένο σε βραχώδη κοιλότητα. Ένα μικρό πέρασμα κάτω από τον δρόμο οδηγεί στην ομώνυμη βοτσαλωτή παραλία.

Ιστορία

Η σημερινή πόλη είναι κτισμένη στη θέση της αρχαίας Κισσάμου, της οποίας το προελληνικό όνομα διατηρήθηκε στο πέρασμα των αιώνων. Ο Πλίνιος την αναφέρει ως Cisamon και ο Πτολεμαίος ως Κίσσαμος πόλις. Η αρχαία πόλη γνώρισε ιδιαίτερη ακμή κατά τη Ρωμαϊκή Περίοδο και αποτέλεσε σημαντικό λιμάνι της δυτικής Κρήτης.

Πολλά κατάλοιπα της ρωμαϊκής Κισσάμου έχουν εντοπιστεί κάτω από τη σύγχρονη πόλη, όπως λουτρά, επαύλεις με ψηφιδωτά δάπεδα, εργαστήρια, νεκροταφεία και τμήματα υδραγωγείου. Ο Ενετός περιηγητής και αρχαιολόγος Onorio Belli κατέγραψε στα τέλη του 16ου αιώνα ερείπια θεάτρου και αμφιθεάτρου. Στην ευρύτερη περιοχή έχουν επίσης εντοπιστεί παλαιότερα ευρήματα, ενώ η παράδοση συνέδεσε ορισμένες θέσεις με τον Αγαμέμνονα και τους Μυκηναίους.

Η Κίσσαμος διατήρησε τη σημασία της κατά την Πρώτη Βυζαντινή Περίοδο και αποτέλεσε έδρα επισκοπής. Κατά τη Δεύτερη Βυζαντινή Περίοδο η έδρα μεταφέρθηκε στην ενδοχώρα, στη σημερινή Επισκοπή, πιθανότατα για μεγαλύτερη προστασία από τις θαλάσσιες επιδρομές.

Κατά την Ενετοκρατία αναπτύχθηκε γύρω από το Castel Chissamo ο οικισμός που έγινε γνωστός ως Καστέλι. Το φρούριο είχε ασύμμετρο πενταγωνικό σχήμα και περιλάμβανε στρατώνες, φυλακές, ναούς και πηγάδι. Υπέστη επανειλημμένα καταστροφές από επιδρομές και σεισμούς και χρησιμοποιήθηκε και κατά την Οθωμανική Περίοδο.

Η Κίσσαμος και ολόκληρη η επαρχία συμμετείχαν ενεργά στις κρητικές επαναστάσεις κατά της οθωμανικής κυριαρχίας. Σημαντική υπήρξε επίσης η συμβολή των κατοίκων στην Αντίσταση κατά τη γερμανική κατοχή, στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.