Η Κρήτη διαθέτει καταφύγια και στους τρεις μεγάλους ορεινούς όγκους της, τα οποία συντηρούν οι Ορειβατικοί Σύλλογοι του νησιού. Στα καταφύγια μπορούν να μείνουν οι ορειβάτες κατόπιν συνεννόησης με τους συλλόγους. Το πιο γνωστό από τα καταφύγια της Κρήτης, το καταφύγιο Καλλέργη, βρίσκεται πάνω ανατολικά του Ομαλού στα Λευκά Όρη, σε ένα από τα εντυπωσιακότερα τοπία στο νησί σε υψόμετρο 1680μ.. Άλλα καταφύγια στα Λευκά Όρη βρίσκονται στο οροπέδιο της Ταύρης (υψόμετρο 1210μ.), του Χουλιόπουλου στη Σβουριχτή (υψόμετρο 1980μ.) και του Βόλικα στα Κεραμειά (υψόμετρο 1450μ.). Επίσης πάνω από το καταπράσινο φαράγγι της Αγίας Ειρήνης έχει κτιστεί το καταφύγιο της Γρελέσκας για την παρακολούθηση της άγριας πανίδας της περιοχής. Στον Ψηλορείτη υπάρχουν τα καταφύγια του Τουμπωτού Πρίνου (υψόμετρο 1590μ.), του Λάκκου του Μιγερού (υψόμετρο 1710μ.), από όπου ξεκινάει μονοπάτι για την κορυφή του Τιμίου Σταυρού, του Πρίνου πάνω από τους Ασίτες (υψόμετρο 1100μ.) και του Ζαρού στο Σαμάρι (υψόμετρο 1417μ.). Ακόμη, στο οροπέδιο του Λιμνάκαρου στα Λασιθιώτικα Βουνά υπάρχει το καταφύγιο του Ορειβατικού Συλλόγου Λασιθίου στην τοποθεσία Στροβίλι, σε υψόμετρο 1533μ. και στη Θρυπτή υπάρχει ένα μικρό καταφύγιο στην κορυφή του Αφέντη Σταυρωμένου, στα 1476μ..

Τα Λευκά Όρη είναι η μεγαλύτερη σε έκταση οροσειρά του νησιού με υψηλότερη κορυφή τις Πάχνες (2453μ.). Στην καρδιά της οροσειράς δημιουργείται η Ορεινή Έρημος, ένα σεληνιακό υψίπεδο με περισσότερες από πενήντα γυμνές κορυφές πάνω από τα 2000μ. που μοιάζουν με κώνους, οι λεγόμενοι σωροί. Στις βάσεις τους σχηματίζονται δολίνες σε μορφή ανεστραμμένου κώνου. Είναι το πιο μυστηριώδες και απόκοσμο τοπίο που μπορεί να συναντήσει κανείς στην Ελλάδα και μοναδικό σε ολόκληρο το Βόρειο Ημισφαίριο. Η ορειβασία στα Λευκά Όρη απαιτεί πολύ καλή φυσική κατάσταση, εμπειρία και πολύ καλό προσανατολισμό. Σε πολλά σημεία υπάρχουν καταφύγια, από όπου μπορεί κάποιος να συνεχίσει την ανάβασή του στις κοντινές κορυφές. Τα χιόνια καλύπτουν τις υψηλότερες περιοχές έως τον Ιούνιο. Στα Λευκά Όρη υπάρχουν πολλά σπήλαια, σπηλαιοβάραθρα και φαράγγια. Το διασημότερο φαράγγι είναι της Σαμαριάς στον Εθνικό Δρυμό των Λευκών Ορέων, ενώ άλλα γνωστά φαράγγια στα νότια είναι της Αράδαινας, της Τρυπητής, του Κλάδου, της Αγίας Ειρήνης, της Ίμβρου, του Καλλικράτη και στα βόρεια το Βρυσί, του Θερίσου, του Κυκλάμινου, των Μποριανών, το Κυδώνι και άλλα. Στα Λευκά Όρη υπάρχουν τα βαθύτερα σπηλαιοβάραθρα της Ελλάδος, όπως ο Γουργούθακας και το Λιοντάρι. Πολλά είναι και τα οροπέδια, με σημαντικότερα του Ομαλού και τα μικρότερα οροπέδια της Ανώπολης, του Ασκύφου, της Ταύρης και της Νιάτου. Τα Λευκά Όρη φιλοξενούν πάρα πολλά είδη χλωρίδας και πανίδας, πολλά από τα οποία είναι στενοενδημικά, δηλαδή δεν απαντώνται πουθενά αλλού, ούτε σε άλλες περιοχές της Κρήτης. Οι περιοχές κοντά στις νότιες πλαγιές καλύπτονται από δάση με κυπαρίσσια, πουρνάρια και πεύκα, ενώ περιοχές με περισσότερη υγρασία καλύπτονται από δάση με καστανιές, πλατάνια και άλλα υδρόφιλα φυτά. [widgetkit id=826]

Η οροσειρά της Ίδης, πιο γνωστή ως Ψηλορείτης, βρίσκεται στο κέντρο της Κρήτης και καλύπτει ένα μεγάλο μέρος των Νομών Ηρακλείου και Ρεθύμνης. Ανάμεσα στις πολλές κορυφές του και τις παραφυάδες του κύριου ορεινού όγκου, ξεχωρίζουν οι πέντε μεγαλύτερες του που είναι ο Τίμιος Σταυρός (2456μ), ο Αγκαθιάς (2424μ), η Στολίστρα (2325μ), το Βουλομένου (2267μ) και ο Κούσακας (2209μ). Μάλιστα η κορυφή του Τιμίου Σταυρού είναι μεγαλύτερη μόλις κατά 3μ της ψηλότερης κορυφής των Λευκών Ορέων (τις Πάχνες - 2453μ), όντας έτσι το ψηλότερο σημείο της Κρήτης. Ο Ψηλορείτης προσφέρει μοναδικές συγκινήσεις σε όσους προσπαθήσουν να τον γνωρίσουν καλύτερα, καθώς σε αυτόν μπορεί κάποιος να δει μερικά από τα πιο εντυπωσιακά τοπία άγριας ομορφιάς. Μοναδικά σπήλαια, καρστικοί σχηματισμοί, βαθειά φαράγγια, μικρά οροπέδια, δάση, χωριά στην άκρη του γκρεμού και γυμνές αλπικές ζώνες συνθέτουν το ανεπανάληπτο σκηνικό στον Ψηλορείτη. [widgetkit id=827] Ο επιβλητικός Ψηλορείτης ανέκαθεν προκαλούσε δέος στους επισκέπτες του. Έτσι, οι αρχαίοι Μινωίτες τον θεωρούσαν ιερό βουνό και πολλοί μύθοι τον έχουν ως επίκεντρο. Το σπήλαιο του Ιδαίου Άντρου, κοντά στο οροπέδιο της Νίδας, συνδέθηκε με την ανατροφή του Δία, του σπουδαιότερου Θεού των Αρχαίων Ελλήνων. Εκεί κοντά, στην πηγή της Ζωμίνθου, υπήρχε ιερή πηγή και ένα σπουδαίο ορεινό αστικό κέντρο. Η λατρεία του Ψηλορείτη συνεχίστηκε ακόμη και στα χριστιανικά χρόνια. Ακόμη και σήμερα μπορείτε να επισκεφτείτε το πετρόκτιστο εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού, στην κορυφή της ομώνυμης κορυφής, το οποίο κτίστηκε πολύ παλιά. Στις 14 Σεπτεμβρίου κάθε χρόνο πολλοί πιστοί από όλη την Κρήτη ανεβαίνουν στον Τίμιο Σταυρό, μέσω του μονοπατιού που ξεκινάει από το οροπέδιο της Νίδας (4-5 ώρες ανάβαση) ή από το Λάκκο του Μιγερού (2 ώρες) και διανυκτερεύουν στην κορυφή ώστε να προλάβουν την λειτουργία το άλλο πρωί (στις 15 Σεπτεμβρίου είναι του Τιμίου Σταυρού). Η θέα από την κορυφή είναι εκπληκτική, καθώς φαίνεται η Κρήτη σε όλο της το πλάτος, από το Ηράκλειο έως τα Αστερούσια, αλλά και από τη Γαύδο έως τη Χρυσή. Είναι μια μοναδική εμπειρία την οποία αξίζει να ζήσετε, αρκεί να έχετε προετοιμαστεί κατάλληλα για την παγωνιά που επικρατεί στα 2500μ το βράδυ (η θερμοκρασία πέφτει συχνά υπό το μηδέν ακόμη και τον Αύγουστο). Επίσης δεν υπάρχει βλάστηση και νερό πάνω από τα 2000μ, άρα φροντίσετε να έχετε νερό και καπέλο για την ανάβαση. Το δάσος του Ρούβα στις νότιες πλαγιές του Ψηλορείτη Παλαιότερα ο Ψηλορείτης καλυπτόταν από μεγάλα δάση τραχείας πεύκης, τα οποία πλέον είναι πολύ περιορισμένα. Τα δείγματα ωστόσο που έχουν απομείνει μαρτυρούν πως ήταν οι πλαγιές των βουνών πριν από μερικούς αιώνες. Ένα από τα μεγαλύτερα δάση της Κρήτης βρίσκεται κοντά στη Γέργερη Ηρακλείου, το πρινοδάσος του Ρούβα, το οποίο φιλοξενεί ενδημικά και σπάνια είδη φυτών, αλλά και ζώων. Επίσης νότια του Ψηλορείτη, στις πλαγιές από τον Ζαρό ως τα Βορίζια υπάρχει ένα αραιό δάσος από τραχεία πεύκη. Άλλα μικρότερα δάση βρίσκονται στο οροπέδιο του Βρομώνερου κοντά στον Κρουσσώνα και στο Παρδί, κοντά στο Αμάρι Ρεθύμνου. Η πανίδα του Ψηλορείτη είναι πλούσια και εξαιρετικά σημαντική για την βιοποικιλότητα της Κρήτης. Στον Ψηλορείτη βρίσκουν καταφύγιο σπάνια αρπακτικά, όπως γυπαετοί, βιτσίλες και γεράκια. Επίσης, στο δάσος του Ρούβα βρίσκει καταφύγιο ένα από τα πιο σπάνια θηλαστικά της Ευρώπης, ο Κρητικός Αγριόγατος. Στον ορεινό Μυλοπόταμο με πρωτεύουσα τα Ανώγεια θα γνωρίσετε αυθεντικούς Κρητικούς, ενώ στα χωριά νότια του Ψηλορείτη θα απολαύσετε τη μαγευτική θέα στον κάμπο της Μεσαράς. Από τα Ανώγεια μπορείτε να επισκεφτείτε το Οροπέδιο της Νίδας και το Ιδαίο Άντρο, την Αρχαία Ζώμινθο και το αστεροσκοπείο του Σκίνακα. Επίσης, μπορείτε να επισκεφτείτε το οροπέδιο Λιβάδι και να κατεβείτε στο Ηράκλειο μέσω του εναλλακτικού δρόμου που περνάει από το φαράγγι της Γαϊδουροράχης μέσω του Κρουσσώνα. Το ιστορικό σπήλαιο του Γεροντόσπηλιου στο Μελιδόνι Μυλοποτάμου Ο Ψηλορείτης είναι γεμάτος σπήλαια με σημαντικότερο το μαγευτικό σπήλαιο της Σφεντόνης στα Ζωνιανά, το οποίο είναι επισκέψιμο. Άλλα σπήλαια είναι αυτά του Καμηλάρη Τυλίσου, ο Γεροντόσπηλιος του Μελιδονίου, της Δόξας στο Μάραθο, το Καμαραϊκό, ο Χώνος του Σάρχου και άλλα. Επίσης, μπορείτε να επισκεφτείτε το καρστικό βαθούλωμα στο Βουλισμένο Αλώνι κοντά στην Τύλισο, το οποίο προέρχεται από κατάρρευση της οροφής μεγάλου σπηλαίου. Ο γιγάντιος ορεινός όγκος του Ψηλορείτη αποθηκεύει μεγάλες ποσότητες νερού, κυρίως από τα χιόνια που υπάρχουν στις κορυφές ως τον Μάιο. Αυτές οι ποσότητες μέσω υπόγειων ποταμών φτάνουν σε πολλές περιοχές τριγύρω από τα βουνά. Έτσι, μπορείτε να επισκεφτείτε την όμορφη λίμνη Βοτόμου στο Ζαρό, το φράγμα της Φανερωμένης στη Μεσαρά, αλλά και τις πηγές του Αλμυρού ποταμού στο Ηράκλειο. Τα βουνά του Ψηλορείτη σκίζονται από μεγάλα και βαθιά φαράγγια. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε το καταπράσινο φαράγγι του Αγίου Νικολάου στον Ρούβα, το άγριο φαράγγι των Βοριζίων, του Αλμυρού που ξεκινάει από το οροπέδιο του Στρούμπουλα και των Πλατανιών Αμαρίου.

Η οροσειρά της Δίκτης ή τα Λασιθιώτικα Βουνά εκτείνονται στα ανατολικά του νησιού, στα σύνορα των νομών Ηρακλείου και Λασιθίου. Η ψηλότερη κορυφή της Δίκτης ονομάζεται Σπαθί (2148μ.), ενώ υπάρχουν ακόμη δύο κορυφές πάνω από τα 2000μ. (του Αφέντη Χριστού (2141μ) και του Λαζάρου (2085μ)). Στο κέντρο της οροσειράς, σε υψόμετρο 850μ. σχηματίζεται το μεγαλύτερο οροπέδιο της Κρήτης, το Οροπέδιο Λασιθίου, περιτριγυρισμένο από τα μικρότερα οροπέδια του Καθαρού, του Λιμνάκαρου, της Μάρης, της Λαπάθου, του Ομαλού της Βιάννου, της Εργάνου, του Νήσιμου και άλλα. Στο Λιμνάκαρο υπάρχει το καταφύγιο του Ορειβατικού Συλλόγου Λασιθίου, από το οποίο ξεκινάει η ανάβαση στο Σπαθί. Αρκετά φαράγγια διασχίζουν τον ορεινό όγκο της Δίκτης. Δύο από αυτά έχουν το όνομα Χαυγάς και βρίσκονται στο οροπέδιο Καθαρού και στην Καλαμαύκα. Γνωστά είναι και τα πεζοπορικά φαράγγια της Σαρακίνας, του Αδριανού και της Κριτσάς. [widgetkit id=828] Η Δίκτη αποτελεί σπουδαίο καταφύγιο πανίδας και χλωρίδας. Οι πλαγιές σε χαμηλά υψόμετρα είναι κατάφυτες από ελιές, χαρουπιές και πεύκα. Στις νοτιοανατολικές υπερώιες σχηματίζεται το μεγαλύτερο πευκοδάσος της Κρήτης, το Σελάκανο, ενώ κοντά στο Βραχάσι υπάρχει ένα σπουδαίο δάσος από μεγάλες αριές, το Αζιλακόδασος. Τα εύφορα οροπέδια και οι ορεινές κοιλάδες της Δίκτης παράγουν ποικιλία γεωργικών προϊόντων όπως πατάτες, κηπευτικά, αχλάδια, μήλα και καρύδια. Επίσης στα ορεινά υπάρχει σημαντική παραδοσιακή κτηνοτροφία αιγοπροβάτων. Στο οροπέδιο Λασιθίου, κοντά στο χωριό Ψυχρό βρίσκεται το επισκέψιμο Δικταίο Άντρο, το σπήλαιο στο οποίο σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία γεννήθηκε ο Δίας.

Τα Αστερούσια Όρη αποτελούν τη νοτιότερη οροσειρά της Ελλάδας και εκτείνονται στη νότια πλευρά του Νομού Ηρακλείου. Πρόκειται για μια στενόμακρη οροσειρά μήκους περίπου 60 χλμ., η οποία σχηματίζεται ανάμεσα στην πεδιάδα της Μεσαράς και το Νότιο Κρητικό Πέλαγος. Ξεκινά ανατολικά από τον ποταμό Αναποδάρη και καταλήγει δυτικά στο Ακρωτήριο Λίθινο, το νοτιότερο άκρο της πεδιάδας της Μεσαράς. Το υψόμετρο των Αστερουσίων δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλο, καθώς η ψηλότερη κορυφή τους, ο Κόφινας, φτάνει τα 1.231 μέτρα. Ωστόσο, το ανάγλυφο είναι εξαιρετικά έντονο, με βαθιά φαράγγια, απότομες χαράδρες και κατακόρυφους γκρεμούς που καταλήγουν στο πέλαγος. Το θερμό και ξηρό κλίμα, οι περιορισμένες βροχοπτώσεις και η χαμηλή βλάστηση δημιουργούν ένα αυστηρό, σχεδόν απόκοσμο τοπίο. Ανάμεσα στις γυμνές πλαγιές διατηρούνται μικρές οάσεις με πηγές, πλατάνια, φοίνικες, χαρουπιές και πεύκα, οι οποίες προσφέρουν καταφύγιο σε πολλά είδη χλωρίδας και πανίδας. Απόθεμα Βιόσφαιρας της UNESCO Το 2020 η Οροσειρά των Αστερουσίων εντάχθηκε στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας της UNESCO. Η αναγνώριση αφορά μια περιοχή εξαιρετικής φυσικής και πολιτιστικής αξίας, όπου το άγριο ορεινό ανάγλυφο, τα φαράγγια, οι απόκρημνες ακτές και τα σημαντικά ενδιαιτήματα συνυπάρχουν με πανάρχαιες ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η κτηνοτροφία, η γεωργία και ο ασκητισμός. Η περιοχή αποτελεί καταφύγιο για αρπακτικά πουλιά και άλλα προστατευόμενα είδη, ενώ διατηρεί παραδοσιακούς οικισμούς, αρχαιολογικές θέσεις, μοναστήρια, σπήλαια και τόπους λατρείας. Ως Απόθεμα Βιόσφαιρας, τα Αστερούσια αποτελούν πεδίο προστασίας της βιοποικιλότητας, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και βιώσιμης ανάπτυξης. Η συγκεκριμένη αναγνώριση δεν πρέπει να συγχέεται με τον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. [widgetkit id=829] Μια περιήγηση στα Αστερούσια Η περιήγηση μπορεί να ξεκινήσει από την ανατολική πλευρά της οροσειράς. Από τον Τσούτσουρα ή το Μεσοχωριό της Μεσαράς μπορείτε να κατευθυνθείτε προς τη Μονή του Αγίου Νικήτα, δίπλα στην οποία βρίσκεται η ομώνυμη παραλία και το μικρό φοινικόδασος του Αγίου Αντωνίου. Στην ίδια περιοχή σχηματίζεται το άγριο φαράγγι του Αχεντριά, το οποίο καταλήγει κοντά στον παραθαλάσσιο οικισμό Μαριδάκι. Η πεζοπορική διαδρομή από τον Τσούτσουρα είναι πολύ συντομότερη από την πρόσβαση με αυτοκίνητο, καθώς ο δύσβατος χωματόδρομος ανεβαίνει ψηλά στις πλαγιές πριν κατηφορίσει ξανά προς την ακτή. Από τον Πύργο ή την Εθιά μπορείτε να οδηγήσετε προς τους Παρανύμφους και στη συνέχεια να κατηφορίσετε προς τον παραθαλάσσιο οικισμό Τρεις Εκκλησιές. Κοντά στον οικισμό διατηρείται το μεγαλύτερο φυσικό χαρουπόδασος της Κρήτης. Σε μικρή απόσταση από τους Παρανύμφους βρίσκεται ο εντυπωσιακός καταρράκτης του Αμπά, στην αρχή του ομώνυμου φαραγγιού. Οι κατακόρυφοι βράχοι της περιοχής φιλοξενούν μία από τις σημαντικότερες νησιωτικές αποικίες αρπακτικών πουλιών στην Ευρώπη. Ο καταρράκτης του Αμπά στους Παρανύμφους· τον χειμώνα τα Αστερούσια μεταμορφώνονται σε γη καταρρακτών. Μία από τις εντυπωσιακότερες διαδρομές των Αστερουσίων οδηγεί από τις Στέρνες και τα Καπετανιανά προς τη Μονή Κουδουμά. Η διαδρομή περνά κοντά στον Κόφινα, την ψηλότερη κορυφή της οροσειράς, και κατηφορίζει απότομα προς τη θάλασσα μέσα από το φαράγγι του Κουδουμά και ένα μικρό πευκοδάσος. Η θέα προς το Νότιο Κρητικό Πέλαγος είναι συγκλονιστική. Από τη μονή μπορείτε να περπατήσετε δυτικά προς τη σπηλιά του Αγίου Αντωνίου και τον οικισμό Άγιος Ιωάννης. Νοτιοδυτικά της Βασιλικής, δρόμος διασχίζει το φαράγγι της Τρυπητής, περνά από το ελαιόδασος του Αγίου Σάββα και καταλήγει μέσα από ένα πολύ στενό πέρασμα στην παραλία της Τρυπητής. Από εκεί χωματόδρομος συνεχίζει προς τον Κρότο και τον Λέντα, περνώντας κοντά από την Ψιλή Άμμο και την έξοδο του φαραγγιού του Τράφουλα. Το επιβλητικό φαράγγι της Τρυπητής ανατολικά του Λέντα Ο Λέντας είναι κτισμένος σε μια περιοχή με μακραίωνη ιστορία. Η αρχαία Λεβήνα φιλοξενούσε ένα από τα σημαντικότερα Ασκληπιεία της Κρήτης. Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, εδώ έφτασε ο Δίας μεταμορφωμένος σε ταύρο, μεταφέροντας την Ευρώπη. Από τον Λέντα ο δρόμος συνεχίζει δυτικά προς τα Πλατιά Περάματα, τον Χρυσόστομο, όπου σώζονται ίχνη της αρχαίας Λασαίας, και τους Καλούς Λιμένες. Πάνω από τους Καλούς Λιμένες βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Παύλου, δίπλα στο σπήλαιο όπου, σύμφωνα με την παράδοση, παρέμεινε ο Απόστολος Παύλος κατά το ταξίδι του προς τη Ρώμη. Ο ναός του Αγίου Αντωνίου μέσα στο Αγιοφάραγγο Δυτικά των Καλών Λιμένων αρχίζει ένα από τα πιο απομονωμένα τμήματα των Αστερουσίων. Η ιστορική Μονή Οδηγήτριας υπήρξε σημαντικό θρησκευτικό και επαναστατικό κέντρο. Κοντά στη μονή ξεκινά το Αγιοφάραγγο, το οποίο καταλήγει στην ομώνυμη παραλία. Τα σπήλαια του φαραγγιού χρησιμοποιήθηκαν επί αιώνες από ασκητές, ενώ στη διαδρομή βρίσκεται ο παλιός ναός του Αγίου Αντωνίου. Από τη Μονή Οδηγήτριας χωματόδρομοι οδηγούν επίσης στο φαράγγι του Μάρτσαλου, στη λαξευτή Παναγία Μαρτσαλιανή, στο μικρό φοινικόδασος και στην παραλία του Μάρτσαλου. Ακόμη δυτικότερα βρίσκονται το εντυπωσιακό Κεφάλι, με τους κατακόρυφους γκρεμούς πάνω από το Ακρωτήριο Λίθινο, και το απομονωμένο Βαθύ, ένας βαθύς και προστατευμένος όρμος που θυμίζει λίμνη. Στο δυτικό άκρο της οροσειράς βρίσκονται τα πασίγνωστα Μάταλα, ολοκληρώνοντας μια από τις πιο άγριες και συναρπαστικές διαδρομές της Κρήτης.

Ο Γιούχτας βρίσκεται δυτικά των Αρχανών, περίπου 10χλμ νότια της πόλης του Ηρακλείου. Είναι ένα μικρό μοναχικό βουνό με μέγιστο ύψος τα 811μ, το οποίο όμως κατέχει ιδιαίτερη θέση στην καρδιά των Κρητικών. Βρίσκεται σε ένα μοναδικό τοπίο τριγυρισμένο με αμπελώνες και ελαιώνες, βόρεια από τις κοιλάδες του κεντρικού Νομού Ηρακλείου, δυτικά από τις Αρχάνες και και ανατολικά από την κοιλάδα του Γιόφυρου Ποταμού. Κατά την αρχαιότητα ήταν ιερό βουνό, κυρίως επειδή η όψη του από τα βορειοδυτικά θυμίζει έντονα ανθρώπινο πρόσωπο που κοιτάει στον ουρανό. Ακόμη και σήμερα αποτελεί σημείο αναφοράς για την ανθρωπόμορφη όψη του. Κατά το μύθο, εδώ βρισκόταν ο τάφος του Δία και μάλιστα το όνομα Γιούχτας αποτελεί παραφθορά του Λατινικού Jupiter, δηλαδή Δίας. Οι Μινωίτες είχαν το Γιούχτα σε ιδιαίτερη θέση, καθώς ήταν το πρώτο βουνό που έβλεπαν όταν πλησίαζαν με τα καράβια τους τις ακτές της Κρήτης. Εδώ έκτισαν δύο μινωικά ιερά,, το ένα στο ψηλότερο σημείο του βουνού (Ψηλή Κορυφή) και το δεύτερο στη θέση Ανεμόσπηλια. Στο δεύτερο μάλιστα βρέθηκε ένας ανθρώπινος σκελετός, ξαπλωμένος σε βωμό με ένα μαχαίρι μπηγμένο στο κορμί του, καταπλακωμένος από την οροφή του κτιρίου. Αυτή θεωρείται και η πρώτη ένδειξη ανθρωποθυσίας κατά τη Μινωική εποχή, που μάλιστα σώθηκε στον χρόνο μάλλον επειδή το κτίριο κατέρρευσε, πιθανόν λόγω σεισμού, την ώρα της θυσίας. Επίσης υπάρχουν δύο ιερά σπήλαια, στα οποίο ανακαλύφτηκαν σημαντικά λατρευτικά αντικείμενα, το Χωστό Νερό και ο Σπήλιος του Στραβομύτη. [widgetkit id=830] Ο Μινωικός πολιτισμός καταστράφηκε, αλλά η λατρεία του Γιούχτα πέρασε και στις μέρες μας. Πράγματι, σε μια από τις κορυφές του βρίσκεται ο τετράκλιτος ναός της μονής του Αφέντη Χριστού, από όπου η θέα στο Ηράκλειο είναι εκπληκτική. Το εκκλησάκι είναι κτισμένο στο χείλος ενός απότομου πανύψηλου γκρεμού. Το εκκλησάκι εορτάζει στις 6 Αυγούστου και για μια βδομάδα το βουνό φωταγωγείται και φαίνεται από το όλο το Ηράκλειο. Για να φτάσει κανείς στο εκκλησάκι μπορεί να περπατήσει στο μονοπάτι από τις Αρχάνες ή, πιο εύκολα, να ακολουθήσει τον βατό χωματόδρομο ως την κορυφή που ξεκινάει κοντά στο Βαθύπετρο. Σε απόκρημνη πλαγιά κάτω από το ναό υπάρχουν ακόμη τα ερείπια από τα Κελιά των Καλογράδων. Η βλάστηση στο βουνό είναι χαμηλή (φρύγανα), αλλά υπάρχουν και μικρές συστάδες από κυπαρίσσια και πεύκα σε πολλά σημεία. Οι απροσπέλαστοι κατακόρυφοι γκρεμοί του Γιούχτα αποτελούν μοναδικό καταφύγιο για γύπες. Μάλιστα, στο βιβλίο του Ενετού Buondelmonti για την περιγραφή της Νήσου Κρήτης (1418), υπάρχει μια αναφορά σε μια ιστορία που εκτυλίχθηκε στο Γιούχτα, την οποία αξίζει να αναφέρουμε. Όταν ο περιηγητής επισκέφτηκε τις Αρχάνες, διάσημες για το κρασί τους, αποφάσισε να ανέβει στο ιερό βουνό και να δει την κορυφή. Εκεί είδε δύο παιδιά που κυνηγούσαν αετόπουλα. Το ένα παιδί κρατούσε ένα σκοινί και κατέβαζε τον φίλο του στον κατακόρυφο γκρεμό για να φτάσει την φωλιά ενός αετού. Ξαφνικά η μάνα του νεοσσού πλησίασε και γράπωσε το αγόρι, αιωρώντας το στον γκρεμό. Όλοι ήταν μάρτυρες ενός συγκλονιστικού θαύματος, όταν η μητέρα πέταξε ψηλά και με ασφάλεια μετέφερε το κατατρομαγμένο παιδί σε ένα κοντινό σημείο, όπου και το άφησε τρυφερά. Η συγκλονιστική αυτή ιστορία φαίνεται πολύ τραβηγμένη, ίσως να είναι εμπνευσμένη από υπερβολικές αφηγήσεις ντόπιων, αλλά δεν αποκλείεται και να είναι αληθινή.

Το όρος Κέντρος (γνωστό κι ως Κέδρος) βρίσκεται νοτιοδυτικά του Ψηλορείτη και ανάμεσα τους σχηματίζεται η κοιλάδα του Αμαρίου. Η ψηλότερη κορφή φτάνει τα 1776μ και δίπλα της είναι κτισμένος ο ναός της Αναλήψεως. Από μακριά φαίνεται ότι έχει κωνικό σχήμα (κεντρί), από όπου λέγεται ότι έχει πάρει το όνομα του. Το βουνό είναι επί το πλείστον βραχώδες, με γυμνούς βράχους και άγρια φαράγγια. Με μια πρώτη ματιά θα έλεγε κανείς ότι η βλάστηση του είναι φτωχή. Ωστόσο, ο Κέντρος ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 λόγω της εξαιρετικής βιοποικιλότητας και οικολογικής σημασίας του. Η βλάστηση παρόλο που περιορίζεται σε θάμνους και φρύγανα, αποτελείται από ενδημικές και σπάνιες ποικιλίες φυτών όπως τουλίπες, ανεμώνες, ορχιδέες, υάκινθοι, κλπ. Επίσης, στις απότομες και απάτητες πλαγιές του φωλιάζουν αρπακτικά πουλιά, όπως γεράκια, γυπαετοί και χρυσαετοί. Είναι χαρακτηριστικό ότι παρόλο που φαίνεται ξηρό, τριγύρω υπάρχουν δεκάδες πηγές με νερό ενώ το χειμώνα σχηματίζονται πολλοί καταρράκτες μεγάλου ύψους γύρω από το βουνό. [widgetkit id=831] Τριγύρω από τον Κέντρο υπάρχουν πολλά όμορφα χωριά, ενώ βόρεια του σχηματίζεται και το μικρό οροπέδιο Γιους Κάμπος που προσελκύει δεκάδες βιολόγους από όλη την Ευρώπη κάθε άνοιξη για να ερευνήσουν την θαυμαστή του χλωρίδα.

Η οροσειρά της Θρυπτής αποτελεί τον πέμπτο μεγαλύτερο ορεινό όγκο της Κρήτης, γνωστή κι ως Αόρι. Η υψηλότερη της κορυφή βρίσκεται στον Αφέντη Σταυρωμένο (1476μ). Μεγάλο μέρος της Θρυπτής καλύπτεται από πανέμορφο πευκοδάσος, το οποίο δυστυχώς έχει συρρικνωθεί πολύ λόγω της ανθρώπινης παρουσίας και μεγάλων πυρκαγιών. Επίσης, κοντά στο μικρό οροπέδιο της Θρυπτής ξεκινούν τα επιβλητικά φαράγγια του Χα, του Χαυγά και του Μέσονα. Στις νότιες πλαγιές των βουνών αυτών βρίσκονται μερικά από τα ομορφότερα ορεινά χωριά της Κρήτης, όπως το καταπράσινο Ορεινό και τα παραθαλάσσια θέρετρα του Μακρύγιαλου. Επίσης εδώ υπάρχουν τα σπουδαία πευκόφυτα φαράγγια του Μυλωνά και των Κόκκινων Πεταλούδων (Ορεινού). Στην περιοχή της Θρυπτής λόγω του έντονου ανάγλυφου και των κλιματολογικών συνθηκών, συναντούμε πολλά ενδημικά είδη φυτών όπως το αρχοντόξυλο, την αλαδανιά, την λευκή κρητική ανεμώνα και το κυκλάμινο. Επίσης, στα τοιχώματα των φαραγγιών, ειδικά του απροσπέλαστου Χα, βρίσκουν καταφύγιο απειλούμενα είδη αρπακτικών πτηνών, όπως ο γυπαετός και ο χρυσαετός. [widgetkit id=832]

Τα Ταλαία Όρη βρίσκονται στην βόρεια πλευρά της Κρήτης και αποτελούν ουσιαστικά προέκταση του Ψηλορείτη προς τα βόρεια. Χωρίζονται από τον κύριο όγκο του Ψηλορείτη από την εύφορη κοιλάδα του Μυλοπόταμου στα νότια, ενώ στα βόρεια σβήνουν στο Βόρειο Κρητικό Πέλαγος. Οι δύο ψηλότερες κορυφές είναι ο Κουτσοτρούλης (1084μ) κι ο Κουλούκωνας με το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού (1076μ). Τα πετρώματα αποτελούνται κυρίως από πλακώδη ασβεστόλιθο και η βλάστηση είναι χαμηλή και δύσβατη. Παρά το σχετικά χαμηλό υψόμετρο της οροσειράς, οι βραχώδεις πλαγιές είναι πολύ απότομες και η ανάβαση σε οποιαδήποτε από τις κορυφές είναι επίπονη και κουραστική. Γι' αυτό το λόγο είναι και ελάχιστοι οι δρόμοι που διασχίζουν την οροσειρά. Τα Ταλαία Όρη παίρνουν το όνομά τους από το μυθικό χάλκινο γίγαντα - φρουρό της Κρήτης Τάλω, ο οποίος γύριζε τη Κρήτη τρεις φορές τη μέρα και την περιφρουρούσε. Η παράδοση λέει ότι ο Τάλως διέμενε στην κορυφή του Κουλούκωνα. [widgetkit id=1986]

Το όρος Κρυονερίτης υψώνεται στο νότιο Ρέθυμνο και ανηφορίζει αρκετά απότομα πάνω από το χωριό Ροδάκινο, φτάνοντας στην ψηλότερη του κορυφή σε υψόμετρο 1310μ. Το πέτρωμα είναι τραχύ ασβεστολιθικό και τα λιγοστά δέντρα περιορίζονται κυρίως σε σφεντάμια και πρίνους. Το βουνό διασχίζει το Ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4 που ενώνει το Ροδάκινο με τις Αλώνες. Μονοπάτι επίσης ανηφορίζει προς στην κορυφή, από όπου μπορεί κάποιος να συνεχίσει την κατάβαση προς το χωριό Μυριοκέφαλα. Λίγο πριν την κορυφή είναι κτισμένος ο ναός του Αγίου Πνεύματος με την πηγή νερού που δίνει το όνομα Κρυονερίτης στο βουνό. [widgetkit id=2218]

Ο ορεινός όγκος των Λευκών Ορέων εκτείνεται και ανατολικότερα απο τα Σφακιά, στα νότια του Νομού Ρεθύμνης, δημιουργώντας μια μικρή οροσειρά παράλληλη προς την παράλια ζώνη του νομού που συμπεριλαμβάνει τις κύριες κορυφές Κρυονερίτης και Κουρούπα. Έτσι, το όρος Κουρούπα είναι η γεωλογική συνέχεια των Λευκών Ορέων με ψηλότερη κορυφή τη Κουρούπα στα 984μ. σύμφωνα με τη γεωγραφική υπηρεσία στρατού. Αλλες κορυφές του είναι ο Κορακιάς στα 736μ. υψόμετρο που ήταν Μινωϊκός τόπος λατρείας απο τα αρχαία χρόνια και η Κυριμιανού στα 805μ. υψόμετρο που ήταν οικισμός των αρχαίων Κρητών ανάμεσα στο 12ο και στον 8ο αιώνα π.Χ. Στα νοτιοανατολικά του βουνού βρίσκεται το Κουρταλιώτικο Φαράγγι ενώ στα δυτικά το Φαράγγι του Κοτσιφού. Στην κορυφή Κουρούπα βρίσκεται μία κεραία τηλεπικοινωνιών και ο ναός του Αγίου Πνεύματος, που κτίστηκε σε αντικατάσταση του παλαιού ομώνυμου ναού, που βρίσκεται ακριβώς δίπλα μισογκρεμισμένος. Η κορυφή είναι προσβάσιμη με τα πόδια και μόνο με 4x4 αυτοκίνητο από δύο χωματόδρομους οι οποίοι στα μισά της διαδρομής ενώνονται μεταξύ τους. Ο ένας ξεκινάει από το χωριό Ατσιπάδες στη βορειοανατολική πλευρά του βουνού και ο άλλος ο πιο εμφανής απο το κεντρικό δρόμο του χωριού Κοξαρέ επίσης στη βορειοανατολική πλευρά του βουνού. Στη νότια πλευρά βρίσκονται τα χωριά Ασώματος, Μαριού και Μύρθιος ενώ στη βόρεια ο οικισμός Κάνεβος. Το βουνό δύσκολα περπατιέται εκτός του χωματόδρομου καθώς το έδαφός του αποτελείται από κοφτερά βράχια αλλά και απότομες χαράδρες που το καθιστούν αρκετά επικίνδυνο. Επίσης στο βουνό το χειμώνα συχνά επικρατεί απρόσμενη ομίχλη και υψηλά επίπεδα βροχής ενω η υγρασία είναι αυξημένη όλο το χρόνο. Απο τη κορυφή του βουνού ο επισκέπτης έχει θέα προς το Νότιο Κρητικό Πέλαγος, τα ανατολικά Σφακιά, όλο το νότιο Ρέθυμνο και χωριά του Δυτικού Ρεθύμνου. Η περιοχή αυτή στα νότια παράλια του Νομού Ρεθύμνου, είναι πολύ σημαντική για τη διατήρηση του γυπαετού αφού εδώ αναπαράγεται ένα από τα τελευταία αναπαραγωγικά ζευγάρια τόσο της Κρήτης όσο και των Βαλκανίων. Εδώ βρίσκουν εξάλλου καταφύγιο κι άλλα είδη προτεραιότητας όπως τα όρνια (15 αναπαραγωγικά ζευγάρια), ο χρυσαετός (ένα ζευγάρι) και ο σπιζαετός (ένα ζευγάρι). Η σημασία της περιοχής για τα αρπακτικά εξηγείται κι από τη γεωγραφική της θέση αφού η Κουρούπα είναι συνδετικός κρίκος ανάμεσα στα βουνά των Λευκών Ορέων και εκείνων της Κεντρικής και ΝοτιοΑνατολικής Κρήτης (Ψηλορείτης και Κέδρος). "Σαν δαμόκλειος σπάθη ορθώνεται πάνω από το χωριό Κοξαρέ, το γιγάντιο πετροβούνι Κουρούπα, με τις μαρμαίρουσες χαράδρες του και τις παράξενες σε σχήματα εσοχές και εξοχές του, τα μυτερά λοφάκια του και τις ριχτές πλαγιές του."

Το όρος του Αγίου Δικαίου ή Άη Δίκηου υψώνεται νότια του χωριού Έλος και με υψόμετρο 1180μ αποτελεί την ψηλότερη κορυφή της επαρχίας Κισάμου. Στην κορυφή του είναι κτισμένος ο ναός του Αγίου Δικαίου. Ο ναός έχει ανεγερθεί το 1870 προς τιμή του Δίκαιου Ιώβ (εορτ.6 Μαΐου). Στο σημείο αυτό που έχει πανοραμική θέα σε όλο το Σέλινο και τη Κίσαμο είχαν εγκαταστήσει οι Γερμανοί φυλάκιο. Στην κορυφή οδηγεί χωματόδρομος από το Έλος, ενώ υπάρχει και σηματοδοτημένο μονοπάτι που ξεκινάει από το Έλος, φτάνει στην κορυφή Άγιος Δίκαιος, συνεχίζει νότια στην κορυφή Τσουνάρα (1101μ) και κατηφορίζει ως το χωριό Μουστάκος. Αρχικά η βλάστηση αποτελείται από καστανιές και όσο ανηφορίζει το μονοπάτι δίνει τη θέση της σε θαμνότοπους. [widgetkit id=2343]

Τα Σητειακά Όρη είναι χαμηλή οροσειρά της Ανατολικής Κρήτης που καλύπτουν το μεγαλύτερο τμήμα της επαρχίας Σητείας και αποτελούν τον πυρήνα του Γεωπάρκου Σητείας, που ανήκει στο δίκτυο γεωπάρκων της UNESCO. Μαζί με τις μικρές οροσειρές του Ορνού και της Θρυπτής καλύπτουν το μεγαλύτερο ορεινό τμήμα της περιοχής ανατολικά του Ισθμού της Ιεράπετρας. Ψηλότερη κορυφή των Σητειακών Βουνών είναι η Πλαγιά (817μ) στα όρη της Ζάκρου και πυρήνας τους η περιοχή του Καρυδίου με τα δεκάδες σπήλαια. Παρά το χαμηλό υψόμετρο τους, η διάσχισή των Σητειακών με αυτοκίνητο λόγω των έντονων γεωγραφικών χαρακτηριστικών απαιτεί χρόνο. [widgetkit id=2389]