Τα μοναστήρια της Κρήτης αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας, της αρχιτεκτονικής και της πνευματικής παράδοσης του νησιού. Πολλά ιδρύθηκαν κατά τη Βυζαντινή ή την Ενετική περίοδο, ενώ ορισμένα εξελίχθηκαν σε σημαντικά κέντρα παιδείας, αγιογραφίας και αντίστασης απέναντι στους κατακτητές.

Άλλα μοναστήρια είναι κτισμένα σε εύφορες πεδιάδες και κοντά σε οικισμούς, ενώ άλλα βρίσκονται σε απομονωμένες ακτές, φαράγγια και δυσπρόσιτες ορεινές τοποθεσίες. Παρά τις καταστροφές, τις λεηλασίες και τις αλλεπάλληλες επαναστάσεις, πολλά εξακολουθούν να λειτουργούν και διατηρούν πολύτιμα κειμήλια, εικόνες, τοιχογραφίες και εξαιρετικά δείγματα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής.

Μοναστήρια των Χανίων

Στο Ακρωτήρι Χανίων βρίσκονται μερικά από τα σημαντικότερα μοναστηριακά μνημεία της δυτικής Κρήτης. Η επιβλητική Μονή Αγίας Τριάδας των Τζαγκαρόλων ξεχωρίζει για την αναγεννησιακή αρχιτεκτονική και τη μακραίωνη παραγωγική της παράδοση. Σε μικρή απόσταση βρίσκεται η οχυρωμένη Μονή Γουβερνέτου, από την οποία μονοπάτι οδηγεί στην ιστορική Μονή Καθολικού, ένα από τα αρχαιότερα οργανωμένα ασκητικά κέντρα της Κρήτης.

Στη δυτική ακτή δεσπόζει η Μονή Χρυσοσκαλίτισσας, κτισμένη πάνω σε ψηλό βράχο κοντά στο Ελαφονήσι. Στον κόλπο των Χανίων βρίσκονται επίσης η ιστορική Μονή Γωνιάς Οδηγήτριας στο Κολυμβάρι και η Μονή Χρυσοπηγής, που συνδέεται στενά με την προστασία του περιβάλλοντος και τη βιολογική καλλιέργεια.

Μοναστήρια του Ρεθύμνου

Το γνωστότερο μοναστήρι του Ρεθύμνου είναι η ιστορική Μονή Αρκαδίου, σύμβολο αυτοθυσίας και ελευθερίας λόγω του ολοκαυτώματος του 1866. Στη νότια ακτή βρίσκονται οι δύο μονές του Πρέβελη, που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στους απελευθερωτικούς αγώνες και στη διάσωση συμμάχων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Κοντά στην πόλη λειτουργεί η αναστηλωμένη Μονή Αγίας Ειρήνης, ενώ ανατολικότερα βρίσκονται η Μονή Αρσανίου και η Μονή Προφήτη Ηλία Ρουστίκων. Στην ενδοχώρα του Μυλοποτάμου αξίζουν επίσης επίσκεψη η Μονή Βωσάκου, η Μονή Χαλέπας, η Μονή Δισκουρίου και η Μονή Αττάλης στο Μπαλί.

Μοναστήρια του Ηρακλείου

Η ενδοχώρα του Ηρακλείου διαθέτει μεγάλο αριθμό ιστορικών μονών. Ανάμεσα στις αρχαιότερες συγκαταλέγονται η Μονή Αγκαράθου και η Μονή Παλιανής. Στις νότιες υπώρειες του Ψηλορείτη βρίσκονται η Μονή Βροντησίου και η Μονή Καλυβιανής.

Ιδιαίτερα γνωστές είναι ακόμη η Μονή Αγίου Γεωργίου Επανωσήφη, η Μονή Γοργολαΐνη, η Μονή Αγίου Παντελεήμονα στο Φόδελε, η Μονή Οδηγήτριας κοντά στα Αστερούσια και η οχυρωμένη Μονή Απεζανών.

Στην περιοχή του Μαλεβιζίου συναντώνται η Μονή Σαββαθιανών, η Μονή Ροδιάς και η Μονή Παντάνασσας. Άλλα σημαντικά μοναστήρια είναι η Μονή Αγίας Φωτεινής, η Μονή Κεράς Καρδιώτισσας, η Μονή Αγίας Ειρήνης Κρουσώνα, η Μονή Αγίων Πάντων και η Μονή Αγίας Μαρίνας στη Βόνη.

Μοναστήρια του Λασιθίου

Στο ανατολικό άκρο της Κρήτης βρίσκεται η ιστορική Μονή Τοπλού, ένα από τα ισχυρότερα και πλουσιότερα μοναστήρια του νησιού. Στη νότια ακτή, κοντά στο φαράγγι των Περβολακίων, είναι κτισμένη η Μονή Καψά, ενώ δυτικά της Σητείας βρίσκεται η Μονή Φανερωμένης Σητείας.

Κοντά στην Ιεράπετρα βρίσκεται η Μονή Φανερωμένης Γουρνιών και στην περιοχή της Ιεράπετρας η Μονή Εξακουστής. Στο Οροπέδιο Λασιθίου ξεχωρίζουν η Μονή Βιδιανής και η Μονή Κρουσταλλένιας.

Στην επαρχία Μιραμπέλου βρίσκονται η Μονή Αρετίου, η Μονή Κρεμαστών, η Μονή Κουφής Πέτρας και η Μονή Καρδαμούτσας. Στη βόρεια είσοδο του Σεληνάρι δεσπόζει η Μονή Αγίου Γεωργίου Σεληνάρη, ένας από τους γνωστότερους προσκυνηματικούς σταθμούς της ανατολικής Κρήτης.