Άγιος Ιωάννης Θεολόγος στην Κριτσά
Ο Θεολόγος, πρώην μοναστήρι του Θεολόγου, είναι οικισμός που βρίσκεται ανάμεσα στη Κριτσά και τον Κρούστα. Η μονή ιδρύθηκε τη Β’ Βυζαντινή περίοδο και λειτούργησε μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα.
Κριτσά
Η Κριτσά είναι μια από τις γνωστότερες παραδοσιακές κωμοπόλεις της Ανατολικής Κρήτης. Είναι κτισμένη σε υψόμετρο περίπου 350 μέτρων, κάτω από τον λόφο Κάστελλος και σε μικρή απόσταση από τον Άγιο Νικόλαο. Αυτό που την κάνει ξεχωριστή είναι η διατήρηση πολλών στοιχείων της παραδοσιακής κρητικής ζωής και αρχιτεκτονικής.
Τα στενά ανηφορικά σοκάκια, οι ανθισμένες αυλές, τα παλιά σπίτια, τα παραδοσιακά καφενεία, τα καταστήματα κρητικών υφαντών και οι μικρές λαογραφικές συλλογές δημιουργούν την εικόνα ενός ζωντανού υπαίθριου μουσείου. Η Κριτσά έχει επίσης μακρά παράδοση στην υφαντική και στη λαϊκή τέχνη, την οποία διατηρούν έως σήμερα οι κάτοικοί της.
Ο οικισμός συνδέεται ιστορικά με την κοντινή αρχαία Λατώ, μία από τις σημαντικότερες δωρικές πόλεις της Κρήτης. Πιστεύεται ότι μέρος των κατοίκων της Λατούς μετακινήθηκε σταδιακά προς την περιοχή της σημερινής Κριτσάς. Για την προέλευση του ονόματος του χωριού έχουν διατυπωθεί διάφορες εκδοχές. Μία από αυτές το συνδέει με έναν οικιστή που ονομαζόταν Κρίτσας, ενώ μια άλλη το θεωρεί παραφθορά της λέξης Χριστός.
Η Κριτσά διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στους αγώνες των Κρητικών κατά της οθωμανικής κυριαρχίας. Τον Ιανουάριο του 1823 πραγματοποιήθηκε κοντά στη Λατώ η μάχη της Κριτσάς, μετά την οποία ο οικισμός πυρπολήθηκε από τους Οθωμανούς. Με το χωριό συνδέεται και η μορφή της θρυλικής Κριτσωτοπούλας, της Ροδάνθης, η οποία σύμφωνα με την παράδοση πολέμησε στο σώμα του Καπετάν Καζάνη.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα αξιοθέατα της περιοχής είναι η Παναγία Κερά, ένας από τους σημαντικότερους βυζαντινούς ναούς της Κρήτης, γνωστός για τις εξαιρετικές τοιχογραφίες του. Για τους φίλους της πεζοπορίας, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το φαράγγι της Κριτσάς, με τη στενή και εντυπωσιακή είσοδό του.
Η ιδιαίτερη φυσιογνωμία της Κριτσάς προσέλκυσε και τον κινηματογράφο. Στο χωριό γυρίστηκαν σκηνές από την ταινία «Η νεράιδα και το παλικάρι» με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ, καθώς και από την κινηματογραφική μεταφορά του έργου «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» σε σκηνοθεσία Ζιλ Ντασέν.
_01(js).jpg)
Ναός Κάτω Άη Γιώργη στον Κρούστα
Ο Κάτω Άη Γιώργης στο χωριό Κρούστας Μιραμπέλου χρονολογείται από τον 13ο αιώνα και ονομάζεται έτσι για να ξεχωρίζεται από το νεώτερο ναό που βρίσκεται παραδίπλα. Είναι μονόχωρος και καμαροσκέπαστος, με εντυπωσιακά Ενετικές ανάγλυφες παραστάσεις στα ανοίγματά του. Εσωτερικά σώζονται λίγες τοιχογραφίες, ανάμεσα στις οποίες διακρίνουμε τους Ιεράρχες, τη Γέννηση του Ιησού, τη Βαϊοφόρο κα.
Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Κριτσωτοπούλας στη Κριτσά
Το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο της Κριτσωτοπούλας βρίσκεται στο χωριό Κριτσά, της επαρχίας Μιραμπέλλου, και στεγάζεται στο αυθεντικό σπίτι της Ροδάνθης (Κριτσωτοπούλας), αναβιώνοντας τη συγκλονιστική της ιστορία.
Πύργος Αμπέλας στην Κριτσά
Μέσα στη Κριτσά, στην τοποθεσία Αμπέλα, υπάρχουν τα ερείπια ενός μικρού μεσαιωνικού πύργου με καμάρα. Προφανώς ο πύργος αυτός χρησιμοποιήθηκε για την επίβλεψη των σοδειών της περιοχής, αλλά και τον έλεγχο του περάσματος προς το χωριό.
Ναός Αγίας Παρασκευής στο Κουλμπάδω
Ο ναός αυτός πέρα από την όποια λαογραφική αξία έχει αφού εκεί είχανε επιλέξει οι ντόπιοι να θάβουν τα αβάπτιστα παιδιά τους έχει και πολύ σημαντικά αξία και ιστορία σαν ναός. Πρόκειται για ένα μονόχωρο, καμαροσκέπαστο καθαρά βυζαντινό ναό ο οποίος είναι πολύ πιθανόν να προηγείται της Βενετοκρατίας στην Κρήτη κρίνοντας από τα κεραμικά τούβλα που έχουν χρησιμοποιηθεί για το στόλισμα και το στερέωμα στην εξωτερική πλευρά του κυλίνδρου του ιερού βήματος
Ναός Αφέντη Χριστού στην Κριτσά
Ο δίκλιτος ναός του Αφέντη Χριστού στην Κριτσά έδινε κατά την Ενετοκρατία το όνομα Χριστός στη γειτονιά αυτή, που τότε θεωρούνταν ξεχωριστός οικισμός, και αποτελούσε το νεκροταφείο του. Εδώ ήταν παπάς ο πατέρας της θρυλικής Κριτσωτοπούλας που πολέμησε εναντίον των Τούρκων ντυμμένη ως άνδρας στο πλευρό του Καπετάν Καζάνη και πιστεύεται ότι εδώ τάφηκε κι αυτή.
Ναός Αγίου Ιωάννη Προδρόμου στην Κριτσά
Ο μονόχωρος Ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου βρίσκεται στο νεκροταφείο της Κριτσάς. Το εσωτερικό του τοιχογραφήθηκε το 1359-1360 με δαπάνες του Ιωάννη Σκορδίλη και το λαϊκότροπο εικονογραφικό του πρόγραμμα διατηρείται αποσπασματικά. Ξεχωρίζουμε σκηνές από τον ευαγγελικό κύκλο, το βίο του Χριστού και δέκα σκηνές από το βίο του Ιωάννη του Προδρόμου.
Ναός Αγίου Γεωργίου Καβουσώτη στην Κριτσά
Ο μονόχωρος ναός του Αγίου Γεωργίου του Καβουσιώτη βρίσκεται νότια του οικισμού της Κριτσάς. Εξωτερικά φέρει αρκοσόλιο, δηλαδή αψιδωτό ταφικό μνημείο της Ενετοκρατίας. Εσωτερικά σώζεται αποσπασματικά τοιχογραφικός διάκοσμος που χρονολογείται στις αρχές του 14ου αιώνα.
