Εκατοντάδες ανενεργά μοναστήρια, ξωμονάστηρα και παλιά ερημητήρια βρίσκονται διάσπαρτα στην Κρήτη, από τις εύφορες πεδιάδες και τα ορεινά χωριά ως τις πιο δύσβατες ακτές του νησιού. Πολλά αποτελούν σήμερα σπουδαία θρησκευτικά και αρχιτεκτονικά μνημεία, ακόμη κι αν από τα παλιά μοναστηριακά συγκροτήματα σώζεται μόνο ο κεντρικός ναός, λίγα κελιά ή τμήματα των οχυρώσεων.

Η έλευση του Αγίου Ιωάννη του Ξένου στην Κρήτη συνέβαλε στην ανάπτυξη μιας σημαντικής ασκητικής παράδοσης, η οποία συνεχίζεται ως τις ημέρες μας. Ερημίτες απομονώθηκαν στα πιο απόμερα σημεία του νησιού και δημιούργησαν μικρές ασκητικές κοινότητες, αρκετές από τις οποίες εξελίχθηκαν αργότερα σε οργανωμένα μοναστήρια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Μονή Καθολικού στο Ακρωτήρι Χανίων, όπου οι ασκητές ζούσαν στα σπήλαια και στα φυσικά καταφύγια της απόκρημνης περιοχής. Σημαντικές μοναστηριακές κοινότητες αναπτύχθηκαν επίσης στις απομονωμένες χερσονήσους της Γραμβούσας και του Ροδωπού.

Το μεγαλύτερο πεδίο ασκητισμού στην Κρήτη αναπτύχθηκε στα δύσβατα Αστερούσια Όρη. Σπήλαια, μικροί ναοί και ερημητήρια σχημάτισαν ένα μοναδικό μοναστικό τοπίο από τη Μονή Αγίου Νικήτα και τη Μονή Κουδουμά ως το Ακρωτήριο Λίθινο. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο Άγιος Αντώνιος στο Αγιοφάραγγο, το σπήλαιο του Αγίου Αντωνίου στον Κουδουμά και η Μονή Αγίου Ιωάννη στα Καπετανιανά.

Οι σχέσεις μεταξύ των ασκητών ήταν συχνά περιορισμένες. Σύμφωνα με την παράδοση, όσοι ζούσαν στο Αγιοφάραγγο και στο Μάρτσαλο συγκεντρώνονταν μία φορά τον χρόνο στο Γουμενόσπηλιο, ώστε να διαπιστώσουν ποιοι είχαν επιβιώσει. Στην ανατολική Κρήτη, ιδιαίτερα στην ορεινή επαρχία Μιραμπέλου, αναπτύχθηκε επίσης ένα εκτεταμένο δίκτυο μικρών μονών και ασκηταριών. Πολλά από αυτά ήταν τόσο μικρά, ώστε φιλοξενούσαν έναν μόνο μοναχό ή μια ολιγομελή αδελφότητα.

Τα ανενεργά μοναστήρια της Κρήτης διατηρούν πολύτιμες μαρτυρίες για τη θρησκευτική ζωή, την τοπική αρχιτεκτονική και την ιστορία κάθε περιοχής. Ακόμη και όταν τα κτίσματά τους έχουν ερειπωθεί, οι ναοί τους συχνά συνεχίζουν να λειτουργούνται την ημέρα της εορτής τους και παραμένουν στενά συνδεδεμένοι με τις παραδόσεις των γειτονικών χωριών.