⭐ Ταξιδιωτικός Οδηγός Κρήτης⛵⭐ - Μονή Αγίου Ονουφρίου στη Βουλισμένη

Μονή Αγίου Ονουφρίου στη Βουλισμένη

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Rating 3.83 (6 Votes)

Σε έναν μικρό λόφο βόρεια της Βουλισμένης, στην περιοχή της Νεάπολης Λασιθίου, βρίσκεται η παλιά Μονή του Αγίου Ονουφρίου, ένα ιδιαίτερα αξιόλογο μοναστηριακό συγκρότημα του Μεραμπέλου. Από τη μονή σώζονται ο ναός, που αποτελούσε το καθολικό της, καθώς και ερείπια από τα κελιά και τους υπόλοιπους βοηθητικούς χώρους.

Δεν έχουν διασωθεί επαρκείς ιστορικές αναφορές για την ίδρυση και τη λειτουργία της μονής. Ο ναός θεωρείται ότι κατασκευάστηκε πιθανότατα κατά τον 13ο αιώνα, στους πρώτους αιώνες της Ενετοκρατίας, διατηρώντας όμως ισχυρές επιρροές από τη μεσοβυζαντινή αρχιτεκτονική παράδοση. Οι διαφορετικές κατασκευαστικές φάσεις του δεν μπορούν να προσδιοριστούν με απόλυτη ακρίβεια.

Ο ναός είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος, με ένα ενισχυτικό τόξο που στηρίζεται σε κιλλίβαντες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η νότια όψη του, η οποία διαμορφώνεται με τρία τυφλά αψιδώματα. Τα αψιδώματα πλαισιώνονται από πλίνθινα τόξα και οδοντωτή κεραμοπλαστική ταινία, ενώ ανάμεσά τους παρεμβάλλονται διακοσμητικά στοιχεία από πλίνθους. Τα μορφολογικά αυτά χαρακτηριστικά αποτελούν αναβιώσεις αρχιτεκτονικών μοτίβων της μεσοβυζαντινής περιόδου.

Στο δυτικό τυφλό αψίδωμα, στη θέση της αρχικής εισόδου, προστέθηκε μεταγενέστερα θύρωμα από γκρίζο ασβεστόλιθο, ενώ στο κεντρικό αψίδωμα ανοίχθηκε παράθυρο. Οι μετασκευές αυτές χρονολογούνται πιθανότατα στον 16ο ή τον 17ο αιώνα. Το περίτεχνο θύρωμα σχηματίζεται από δύο τόξα που καταλήγουν σε ανάγλυφο φυτικό κόσμημα.

Το εσωτερικό του ναού διακοσμείται με αξιόλογες τοιχογραφίες. Η επικρατέστερη χρονολόγηση τοποθετεί τη ζωγραφική στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα, αν και παλαιότερη άποψη τη χρονολογεί στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα. Το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει σκηνές από τον ευαγγελικό κύκλο, όπως τη Γέννηση, την Υπαπαντή, την Ανάσταση του Λαζάρου, τη Βαϊοφόρο, τη Σταύρωση, την Ανάληψη και πιθανώς τον Νιπτήρα και τα Εισόδια της Θεοτόκου.

Στην αψίδα του ιερού εικονίζεται η Παναγία με αρχαγγέλους, ενώ σε άλλα σημεία διακρίνονται η Πλατυτέρα, ο Ευαγγελισμός, προφήτες, ιεράρχες και μορφές αγίων. Ανάμεσά τους αναγνωρίζονται ο Άγιος Στέφανος, ο Άγιος Κυπριανός, ο Άγιος Ελευθέριος, ο Άγιος Μηνάς, ο Άγιος Νέστωρας, ο Άγιος Νικήτας και ο έφιππος Άγιος Γεώργιος.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο συνεπτυγμένος και αρκετά σπάνιος εικονογραφικός κύκλος του Αγίου Ονουφρίου, ο οποίος αναπτύσσεται κυρίως στον βόρειο τοίχο. Περιλαμβάνει επεισόδια από τον βίο του ασκητή, ανάμεσά τους και την παράσταση του Αγίου Ονουφρίου με το λιοντάρι. Παρότι μεγάλο μέρος του τοιχογραφικού διακόσμου έχει φθαρεί, διακρίνονται ακόμη η προσεγμένη εκτέλεση, οι εκφραστικές μορφές και ο πλούτος των παραστάσεων.

Στα βόρεια και δυτικά του ναού σώζονται τα ερείπια των κτισμάτων του μοναστηριακού συγκροτήματος, στα οποία υπήρχαν κελιά και βοηθητικοί χώροι. Η διάταξή τους σχημάτιζε ένα σχεδόν κλειστό και προστατευμένο σύνολο γύρω από το καθολικό. Σύμφωνα με τοπικές μαρτυρίες, τα κτίσματα χρησιμοποιήθηκαν σε διαφορετικές περιόδους ως εγκαταστάσεις μοναστικής κοινότητας, ως κατοικία μεγαλοκτηματία και αργότερα ως κατοικία μουσουλμάνου αγά.

Κατά τις μεταγενέστερες χρήσεις τους πραγματοποιήθηκαν επεμβάσεις στα παλιά κτίσματα, με τη διάνοιξη νέων ανοιγμάτων και την προσαρμογή των χώρων στις ανάγκες κατοίκησης. Στον ευρύτερο χώρο υπήρχαν αποθηκευτικές εγκαταστάσεις, πηγάδι και αλώνι, απαραίτητα για την καθημερινή ζωή και την αγροτική δραστηριότητα της μικρής μοναστικής κοινότητας.

Η μονή εγκαταλείφθηκε χωρίς να είναι γνωστό πότε ακριβώς έπαψε να λειτουργεί. Ο ναός αποκαταστάθηκε το 1985 και επανήλθε στη χριστιανική λατρεία, χωρίς όμως να ανασυσταθεί η παλιά μοναστική κοινότητα. Η σημερινή μορφή τμημάτων της τοιχοποιίας του αποτελεί σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα αυτών των εργασιών αποκατάστασης.

Η Μονή του Αγίου Ονουφρίου αποτελεί σήμερα ένα από τα ιδιαίτερα μεσαιωνικά μνημεία του Μεραμπέλου, κυρίως χάρη στην αρχιτεκτονική του καθολικού και στον σπάνιο τοιχογραφικό κύκλο του προστάτη Αγίου. Στην ευρύτερη περιοχή της Βουλισμένης βρίσκονται και άλλα παλιά μοναστηριακά μνημεία, όπως η Παναγία Βιγλιώτισσα και η Μονή Αγίου Αντωνίου Φραρώ.

Πηγή: Κρητικό Πανόραμα, Μάρτιος–Απρίλιος 2008, αφιέρωμα στη Μονή Αγίου Ονουφρίου Βουλισμένης, σ. 148–163