Πόλεις

Στην κορυφή του βραχώδους εξάρματος του Προφήτη Ηλία κοντά στο Σμάρι Πεδιάδος, σε υψόμετρο 590μ, βρίσκονται τα ερείπια ακρόπολης με ισχυρό οχυρωματικό περίβολο. Το σημείο έχει πανοραμική θέα σε όλη την επαρχία Πεδιαδας κι επέβλεπε τις εύφορες πεδιάδες του Καστελίου και του Σμαρίου. Κατά την αρχαιολόγο Χατζή-Βαλλιάνου εδώ ήταν η πραγματική θέση της αρχαίας Λύττου που αναφέρεται στον Όμηρο. Η πόλη κατοικήθηκε από το 1800 π.Χ. ως το 630 π.Χ., πριν εγκαταλειφθεί από τους κατοίκους της.

Η πολύ ήρεμη περιοχή του Μακρύγιαλου με τις πεδιάδες και την απάνεμη παραλία δε θα μπορούσε να αγνοηθεί από τους Μινωίτες, που άφησαν σημαντικά ίχνη κατοίκησης. Το κυριότερο εύρημα είναι μια αγροτική έπαυλη, μια μικρογραφία ανακτόρου, στην τοποθεσία Πλακάκια, που εντοπίστηκε το 1971 από τον Κώστα Δαβάρα.

Η Κρήνη βρίσκεται στην οδό Μιχελιδάκη, πίσω από το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης. Η κρήνη δεν βρισκόταν εδώ, αλλά στόλιζε την εξωτερική πλευρά του σπιτιού του Ιδομενέα Μαρκατάτη. Μπορούμε να δούμε τους δύο κίονες με κιονόκρανα που έχουν παραστάσεις με φυτά και την οθωμανική επιγραφή.

Το 1868 κτίστηκε ο μικρός Τούρκικος Κούλες στο Λουτρό, που βρίσκεται σήμερα ο Ναός της Αγίας Αικατερίνης, στα υψώματα προς τη μεριά της Ανώπολης. Αυτός χρησιμοποιήθηκε κι ως σχολείο.

Στο δρόμο μεταξύ Σητείας - Πισκοκεφάλου ανασκάφηκε διώροφη μινωική έπαυλη και μπορεί κανείς και σήμερα να δει τα σωζόμενα ερείπια δωματίων, τις σκάλες, τους προστατευτικούς ογκολίθους από το ποτάμι ή τη θάλασσα κ.α.

Στο δυτικό άκρο του κόλπου της Αγίας Ρουμέλης, στην τοποθεσία Μασχάλη, βρίσκεται μια δεύτερη προβλήτα για σκάφη και μια μοναχική ταβερνούλα με δωμάτια. Δίπλα σε αυτή την προβλήτα (δυτικά και ανατολικά της), σχηματίζονται δύο όμορφες παραλίες. Σε αυτές υπάρχουν δωρεάν ξαπλώστρες, ομπρέλες και κανό, τις οποίες παρέχει η ταβέρνα

Λαμπρό δείγμα του ύστερου Νεοκλασικισμού είναι το κτίριο το γνωστό ως «οικία Μαυράκη» ιδιοκτησία σήμερα της Alpha Τράπεζας. Κατασκευάστηκε, πιθανότατα, τη 2η δεκαετία του 20ου αιώνα στη συνοικία Ρετζέπ-Αγά στη με αριθμό 167 οδό της πόλεως, που λίγο αργότερα ονομάστηκε οδός Σφακίων.

Η κρήνη Γενιτσάρ Αγά βρίσκεται στην αρχή της λεωφόρου Ικάρου, κάτω από την επιγραφική συλλογή και απέναντι από το Αρχαιολογικό Μουσείο. Ο ανάγλυφος κρουνός βρίσκεται εντός αψιδωτής κατασκευής, που περιβάλλεται από δύο μεγάλους πεσσούς με ροζέτες. Το νερό συγκεντρώνεται σε μαρμάρινη γούρνα με πλούσια ανάγλυφη διακόσμηση.