Ο φοίνικας του Θεόφραστου (Phoenix theophrasti), γνωστός και ως Κρητικός φοίνικας ή κρητική χουρμαδιά, είναι ένα σπάνιο είδος φοίνικα της ανατολικής Μεσογείου. Η μεγαλύτερη εξάπλωσή του παρατηρείται στην Κρήτη, ενώ μικρότεροι αυτοφυείς πληθυσμοί υπάρχουν σε άλλα νησιά του Αιγαίου και στις νοτιοδυτικές ακτές της Μικράς Ασίας. Πήρε την επιστημονική ονομασία του προς τιμήν του αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου και θεμελιωτή της Βοτανικής Θεόφραστου, ο οποίος είχε περιγράψει φοίνικες που φύονταν στην Κρήτη. Οι μικροί καρποί του μοιάζουν με χουρμάδες, αλλά έχουν ελάχιστη, ινώδη και στυφή σάρκα και δεν θεωρούνται κατάλληλοι για κατανάλωση.

Ο Κρητικός φοίνικας ευδοκιμεί κυρίως σε χαμηλό υψόμετρο, κοντά σε ακτές, εκβολές ρεμάτων και αμμώδεις ή βραχώδεις θέσεις με αρκετή υγρασία. Τα δύο μεγαλύτερα αυτοφυή φοινικοδάση της Κρήτης βρίσκονται στο Βάι της Σητείας και στη λίμνη της Πρέβελης. Μικρότερες αλλά ιδιαίτερα σημαντικές συστάδες συναντώνται στην Ίτανο, στο Μάρτσαλο και στον Άγιο Νικήτα των Αστερουσίων, στη Σούδα του Πλακιά, στην Άσπρη Λίμνη κοντά στο Λαφονήσι, στα Φοινικίδια των Σακτουρίων και στη Σταλίδα.

Τα φοινικοδάση αυτά αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της παράκτιας χλωρίδας της Κρήτης και δημιουργούν ξεχωριστά οικοσυστήματα στις ακτές. Το είδος χαρακτηρίζεται ως τρωτό και οι πληθυσμοί του απειλούνται από τις πυρκαγιές, την ξηρασία, τη λειψυδρία, τη βόσκηση, την τουριστική πίεση και τον περιορισμό της φυσικής αναγέννησής τους. Για τον λόγο αυτό, η προστασία των φυσικών φοινικοδασών και των μικρότερων παράκτιων συστάδων έχει ιδιαίτερη σημασία.