Τα Αστερούσια Όρη αποτελούν τη νοτιότερη οροσειρά της Ελλάδας και εκτείνονται στη νότια πλευρά του Νομού Ηρακλείου. Πρόκειται για μια στενόμακρη οροσειρά μήκους περίπου 60 χλμ., η οποία σχηματίζεται ανάμεσα στην πεδιάδα της Μεσαράς και το Νότιο Κρητικό Πέλαγος. Ξεκινά ανατολικά από τον ποταμό Αναποδάρη και καταλήγει δυτικά στο Ακρωτήριο Λίθινο, το νοτιότερο άκρο της πεδιάδας της Μεσαράς.

Το υψόμετρο των Αστερουσίων δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλο, καθώς η ψηλότερη κορυφή τους, ο Κόφινας, φτάνει τα 1.231 μέτρα. Ωστόσο, το ανάγλυφο είναι εξαιρετικά έντονο, με βαθιά φαράγγια, απότομες χαράδρες και κατακόρυφους γκρεμούς που καταλήγουν στο πέλαγος. Το θερμό και ξηρό κλίμα, οι περιορισμένες βροχοπτώσεις και η χαμηλή βλάστηση δημιουργούν ένα αυστηρό, σχεδόν απόκοσμο τοπίο. Ανάμεσα στις γυμνές πλαγιές διατηρούνται μικρές οάσεις με πηγές, πλατάνια, φοίνικες, χαρουπιές και πεύκα, οι οποίες προσφέρουν καταφύγιο σε πολλά είδη χλωρίδας και πανίδας.

Απόθεμα Βιόσφαιρας της UNESCO

Το 2020 η Οροσειρά των Αστερουσίων εντάχθηκε στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας της UNESCO. Η αναγνώριση αφορά μια περιοχή εξαιρετικής φυσικής και πολιτιστικής αξίας, όπου το άγριο ορεινό ανάγλυφο, τα φαράγγια, οι απόκρημνες ακτές και τα σημαντικά ενδιαιτήματα συνυπάρχουν με πανάρχαιες ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η κτηνοτροφία, η γεωργία και ο ασκητισμός. Η περιοχή αποτελεί καταφύγιο για αρπακτικά πουλιά και άλλα προστατευόμενα είδη, ενώ διατηρεί παραδοσιακούς οικισμούς, αρχαιολογικές θέσεις, μοναστήρια, σπήλαια και τόπους λατρείας. Ως Απόθεμα Βιόσφαιρας, τα Αστερούσια αποτελούν πεδίο προστασίας της βιοποικιλότητας, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και βιώσιμης ανάπτυξης. Η συγκεκριμένη αναγνώριση δεν πρέπει να συγχέεται με τον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Μια περιήγηση στα Αστερούσια

Η περιήγηση μπορεί να ξεκινήσει από την ανατολική πλευρά της οροσειράς. Από τον Τσούτσουρα ή το Μεσοχωριό της Μεσαράς μπορείτε να κατευθυνθείτε προς τη Μονή του Αγίου Νικήτα, δίπλα στην οποία βρίσκεται η ομώνυμη παραλία και το μικρό φοινικόδασος του Αγίου Αντωνίου. Στην ίδια περιοχή σχηματίζεται το άγριο φαράγγι του Αχεντριά, το οποίο καταλήγει κοντά στον παραθαλάσσιο οικισμό Μαριδάκι. Η πεζοπορική διαδρομή από τον Τσούτσουρα είναι πολύ συντομότερη από την πρόσβαση με αυτοκίνητο, καθώς ο δύσβατος χωματόδρομος ανεβαίνει ψηλά στις πλαγιές πριν κατηφορίσει ξανά προς την ακτή.

Από τον Πύργο ή την Εθιά μπορείτε να οδηγήσετε προς τους Παρανύμφους και στη συνέχεια να κατηφορίσετε προς τον παραθαλάσσιο οικισμό Τρεις Εκκλησιές. Κοντά στον οικισμό διατηρείται το μεγαλύτερο φυσικό χαρουπόδασος της Κρήτης. Σε μικρή απόσταση από τους Παρανύμφους βρίσκεται ο εντυπωσιακός καταρράκτης του Αμπά, στην αρχή του ομώνυμου φαραγγιού. Οι κατακόρυφοι βράχοι της περιοχής φιλοξενούν μία από τις σημαντικότερες νησιωτικές αποικίες αρπακτικών πουλιών στην Ευρώπη.

Ο καταρράκτης του Αμπά στους Παρανύμφους· τον χειμώνα τα Αστερούσια μεταμορφώνονται σε γη καταρρακτών.

Μία από τις εντυπωσιακότερες διαδρομές των Αστερουσίων οδηγεί από τις Στέρνες και τα Καπετανιανά προς τη Μονή Κουδουμά. Η διαδρομή περνά κοντά στον Κόφινα, την ψηλότερη κορυφή της οροσειράς, και κατηφορίζει απότομα προς τη θάλασσα μέσα από το φαράγγι του Κουδουμά και ένα μικρό πευκοδάσος. Η θέα προς το Νότιο Κρητικό Πέλαγος είναι συγκλονιστική. Από τη μονή μπορείτε να περπατήσετε δυτικά προς τη σπηλιά του Αγίου Αντωνίου και τον οικισμό Άγιος Ιωάννης.

Νοτιοδυτικά της Βασιλικής, δρόμος διασχίζει το φαράγγι της Τρυπητής, περνά από το ελαιόδασος του Αγίου Σάββα και καταλήγει μέσα από ένα πολύ στενό πέρασμα στην παραλία της Τρυπητής. Από εκεί χωματόδρομος συνεχίζει προς τον Κρότο και τον Λέντα, περνώντας κοντά από την Ψιλή Άμμο και την έξοδο του φαραγγιού του Τράφουλα.

Το επιβλητικό φαράγγι της Τρυπητής ανατολικά του Λέντα

Ο Λέντας είναι κτισμένος σε μια περιοχή με μακραίωνη ιστορία. Η αρχαία Λεβήνα φιλοξενούσε ένα από τα σημαντικότερα Ασκληπιεία της Κρήτης. Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, εδώ έφτασε ο Δίας μεταμορφωμένος σε ταύρο, μεταφέροντας την Ευρώπη. Από τον Λέντα ο δρόμος συνεχίζει δυτικά προς τα Πλατιά Περάματα, τον Χρυσόστομο, όπου σώζονται ίχνη της αρχαίας Λασαίας, και τους Καλούς Λιμένες. Πάνω από τους Καλούς Λιμένες βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Παύλου, δίπλα στο σπήλαιο όπου, σύμφωνα με την παράδοση, παρέμεινε ο Απόστολος Παύλος κατά το ταξίδι του προς τη Ρώμη.

Ο ναός του Αγίου Αντωνίου μέσα στο Αγιοφάραγγο

Δυτικά των Καλών Λιμένων αρχίζει ένα από τα πιο απομονωμένα τμήματα των Αστερουσίων. Η ιστορική Μονή Οδηγήτριας υπήρξε σημαντικό θρησκευτικό και επαναστατικό κέντρο. Κοντά στη μονή ξεκινά το Αγιοφάραγγο, το οποίο καταλήγει στην ομώνυμη παραλία. Τα σπήλαια του φαραγγιού χρησιμοποιήθηκαν επί αιώνες από ασκητές, ενώ στη διαδρομή βρίσκεται ο παλιός ναός του Αγίου Αντωνίου.

Από τη Μονή Οδηγήτριας χωματόδρομοι οδηγούν επίσης στο φαράγγι του Μάρτσαλου, στη λαξευτή Παναγία Μαρτσαλιανή, στο μικρό φοινικόδασος και στην παραλία του Μάρτσαλου. Ακόμη δυτικότερα βρίσκονται το εντυπωσιακό Κεφάλι, με τους κατακόρυφους γκρεμούς πάνω από το Ακρωτήριο Λίθινο, και το απομονωμένο Βαθύ, ένας βαθύς και προστατευμένος όρμος που θυμίζει λίμνη. Στο δυτικό άκρο της οροσειράς βρίσκονται τα πασίγνωστα Μάταλα, ολοκληρώνοντας μια από τις πιο άγριες και συναρπαστικές διαδρομές της Κρήτης.