Η έντονη καρστική μορφολογία της Κρήτης, τα εκτεταμένα ασβεστολιθικά πετρώματα και η μακρόχρονη δράση του νερού έχουν δημιουργήσει χιλιάδες σπήλαια, καταβόθρες και βαθιά σπηλαιοβάραθρα. Ο υπόγειος κόσμος του νησιού παρουσιάζει εξαιρετικό γεωλογικό, υδρολογικό και βιολογικό ενδιαφέρον, καθιστώντας την Κρήτη έναν από τους σημαντικότερους προορισμούς σπηλαιολογικής εξερεύνησης στην Ελλάδα.

Η σπηλαιολογία δεν είναι απλή περιήγηση σε ένα σπήλαιο, αλλά δραστηριότητα που συνδυάζει εξερεύνηση, χαρτογράφηση και επιστημονική έρευνα. Οι σπηλαιολόγοι μελετούν τη μορφολογία και τη δημιουργία των σπηλαίων, τα υπόγεια νερά, τον λιθωματικό διάκοσμο και τους οργανισμούς που έχουν προσαρμοστεί στο σκοτεινό περιβάλλον. Παράλληλα, πολλά σπήλαια της Κρήτης παρουσιάζουν αρχαιολογικό, ιστορικό ή θρησκευτικό ενδιαφέρον.

Τα σημαντικότερα πεδία εξερεύνησης βρίσκονται στα Λευκά Όρη, στον Γεωπάρκο Ψηλορείτη, στον Γεωπάρκο Σητείας και στην περιοχή του Στρούμπουλα. Ειδικά ο Γεωπάρκος Σητείας περιλαμβάνει ένα από τα πλουσιότερα καρστικά πεδία του νησιού, με περισσότερα από 170 καταγεγραμμένα σπήλαια.

Στα Λευκά Όρη βρίσκονται τα δύο βαθύτερα γνωστά σπήλαια της Ελλάδας. Ο Γουργούθακας φτάνει σε βάθος 1.208 μέτρων, ενώ το σπηλαιοβάραθρο Λιοντάρι φτάνει στα 1.110 μέτρα. Και τα δύο αποτελούν εξαιρετικά δύσκολα υπόγεια συστήματα, με κατακόρυφα βάραθρα, υπόγειες λίμνες και σιφόνια, και είναι προσβάσιμα μόνο από άρτια εκπαιδευμένες και εξοπλισμένες σπηλαιολογικές ομάδες.

Στην Κρήτη δραστηριοποιούνται σπηλαιολογικοί και ορειβατικοί σύλλογοι με σημαντική συμβολή στην εξερεύνηση, τη χαρτογράφηση, την προστασία των σπηλαίων και την εκπαίδευση νέων σπηλαιολόγων. Οι ενδιαφερόμενοι δεν πρέπει να εισέρχονται μόνοι τους σε μη οργανωμένα σπήλαια, ακόμη κι αν η είσοδός τους φαίνεται εύκολη. Η κατάβαση απαιτεί κατάλληλη εκπαίδευση, κράνος, φωτισμό ασφαλείας, εξειδικευμένο εξοπλισμό και ομάδα που γνωρίζει τις τεχνικές διάσωσης.

Τα σπήλαια αποτελούν ιδιαίτερα ευαίσθητα οικοσυστήματα. Οι επισκέπτες οφείλουν να μην αγγίζουν ή καταστρέφουν τον λιθωματικό διάκοσμο, να μην αφήνουν σκουπίδια και να αποφεύγουν την ενόχληση των νυχτερίδων, ιδιαίτερα στις περιόδους αναπαραγωγής και χειμέριας νάρκης. Αρχαιολογικά ευρήματα, οστά και άλλα αντικείμενα πρέπει να παραμένουν στη θέση τους και να αναφέρονται στις αρμόδιες υπηρεσίες.