Η Ελούντα είναι ένα από τα γνωστότερα πολυτελή θέρετρα της Ελλάδας, χτισμένο σε ένα μοναδικό φυσικό και ιστορικό τοπίο γύρω από τη λιμνοθάλασσα του Κόρφου και την αρχαία πόλη Ολούς.

Η Ελούντα βρίσκεται 10 χλμ. βόρεια του Αγίου Νικολάου, στη βορειοδυτική πλευρά του κόλπου του Μιραμπέλου, στην επαρχία Μιραμπέλου. Η ευρύτερη περιοχή έχει εξελιχθεί σε ένα από τα γνωστότερα τουριστικά θέρετρα της Ελλάδας, με πολυτελή ξενοδοχεία και επισκέπτες από ολόκληρο τον κόσμο.

Πέρα όμως από τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της, η Ελούντα προσφέρει ένα ιδιαίτερο σύνολο φυσικών τοπίων και ιστορικών μνημείων. Ο παραθαλάσσιος οικισμός, γνωστός στους ντόπιους ως Σχίσμα, είναι κτισμένος στην άκρη του προστατευμένου κόλπου του Κόρφου, που συχνά αναφέρεται και ως λιμνοθάλασσα της Ελούντας. Απέναντί του εκτείνεται η χερσόνησος της Σπιναλόγκας, ενώ στην είσοδο του κόλπου βρίσκεται η οχυρωμένη νησίδα Καλυδών, γνωστή παγκοσμίως ως Σπιναλόγκα.

Μια περιήγηση στην Ελούντα

Η πρώτη πανοραμική εικόνα της Ελούντας αποκαλύπτεται από την περιοχή Λενικά, πάνω στον δρόμο από τον Άγιο Νικόλαο. Από το σημείο αυτό φαίνονται ο κόλπος του Μιραμπέλου, ο ήρεμος Κόρφος, η χερσόνησος της Σπιναλόγκας και, στο βάθος, η γραφική Πλάκα με τη νησίδα της Σπιναλόγκας.

Στο Σχίσμα βρίσκονται το λιμάνι, η παραλιακή πλατεία, καταστήματα, καφετέριες, ταβέρνες και πολλές επιλογές διαμονής. Από το λιμάνι αναχωρούν εκδρομικά σκάφη για τη Σπιναλόγκα και τον κόλπο του Μιραμπέλου, με τα δρομολόγια να μεταβάλλονται ανάλογα με την εποχή.

Ακολουθώντας τον παραλιακό δρόμο προς τα ανατολικά, ο επισκέπτης φτάνει στις παλιές αλυκές της Ελούντας. Οι αλυκές αποτέλεσαν σημαντική παραγωγική εγκατάσταση ήδη από τα χρόνια της Ενετοκρατίας και το αλάτι τους διοχετευόταν σε αγορές της Κρήτης και του εξωτερικού. Σήμερα δεν λειτουργούν, αλλά έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη οικολογική αξία και φιλοξενούν πολλά είδη πουλιών, ανάμεσά τους ερωδιούς και κατά περιόδους φλαμίνγκο.

Λίγο παρακάτω βρίσκονται οι παλιοί πέτρινοι ανεμόμυλοι και η γέφυρα του Πόρου. Κάτω από τη γέφυρα περνά η στενή διώρυγα του Πόρου, η οποία συνδέει τον κόλπο του Μιραμπέλου με τον Κόρφο. Η σημερινή διώρυγα ανοίχθηκε το 1897–1898 με πρωτοβουλία της γαλλικής διοίκησης, διευκολύνοντας τη διέλευση μικρών σκαφών και μετατρέποντας ουσιαστικά τη μεγάλη χερσόνησο σε νησί.

Ο δρόμος συνεχίζει στη χερσόνησο της Σπιναλόγκας, η οποία σε ορισμένες πηγές αναφέρεται και ως Νησί. Στο τοπίο διακρίνονται εγκαταλειμμένοι αγροί, ξερολιθιές και παλιά αγροτικά κτίσματα. Κοντά στο εκκλησάκι του Αγίου Λουκά ξεκινά το σύντομο μονοπάτι προς την παραλία της Κολοκύθας, γνωστή για τα γαλαζοπράσινα νερά της. Απέναντι από την παραλία βρίσκεται η μικρή νησίδα Κολοκύθα.

Βορειότερα σώζονται ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου–6ου αιώνα, ενώ στην απομονωμένη βόρεια περιοχή της χερσονήσου βρίσκεται ο ναός του Αγίου Φωκά. Η πρόσβαση στα πιο απομακρυσμένα σημεία γίνεται με πεζοπορία και απαιτεί προσοχή, ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες.

Ιστορία

Στην περιοχή του Πόρου βρισκόταν η αρχαία Ολούς, το αστικό κέντρο μιας σημαντικής πόλης-κράτους της ανατολικής Κρήτης. Η περιοχή κατοικούνταν ήδη από τους μινωικούς χρόνους, αλλά η Ολούς γνώρισε ιδιαίτερη ακμή κατά την Αρχαϊκή, την Κλασική, την Ελληνιστική και τη Ρωμαϊκή Περίοδο. Τμήμα των ερειπίων της βρίσκεται σήμερα βυθισμένο στα ρηχά νερά γύρω από τον Πόρο και διακρίνεται όταν η θάλασσα είναι ήρεμη.

Η οικονομία της Ολούντος βασιζόταν στο θαλάσσιο εμπόριο, την αλιεία, την ελαιοκαλλιέργεια, τη μισθοφορική δραστηριότητα και την εξόρυξη ακονόπετρας, της περίφημης «Ναξίας λίθου». Τα λατομεία της βρίσκονταν στους γύρω λόφους, ιδιαίτερα στην περιοχή απέναντι από την Οξά.

Στα νομίσματα της πόλης απεικονίζονται πιθανότατα ο Δίας Ταλλαίος και η νύμφη Βριτόμαρτις. Σύμφωνα με τον Παυσανία, σε ιερό της Ολούντος υπήρχε ξόανο της Βριτομάρτιδος, έργο του μυθικού τεχνίτη Δαίδαλου. Επιγραφές και αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν τις σχέσεις της πόλης με άλλες κρητικές πόλεις, την ηπειρωτική Ελλάδα και τα νησιά του Αιγαίου.

Η κατοίκηση συνεχίστηκε κατά τη Ρωμαϊκή και την Πρωτοβυζαντινή Περίοδο. Στην περιοχή του Πόρου σώζεται η τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική της Ολούντος, η οποία χρονολογείται στον 5ο αιώνα και οικοδομήθηκε πάνω στα κατάλοιπα παλαιότερου κτιρίου. Από τον 7ο και τον 8ο αιώνα, η ανασφάλεια στις ακτές και οι θαλάσσιες επιδρομές οδήγησαν σταδιακά τους κατοίκους σε περισσότερο προστατευμένες θέσεις της ενδοχώρας, όπως η οχυρωμένη Οξά.

Κατά την Ενετοκρατία, από το 1211 έως το 1669, οι αλυκές της Ελούντας απέκτησαν ιδιαίτερη οικονομική σημασία. Για την προστασία του κόλπου, των αλυκών και των θαλάσσιων δρόμων, οι Ενετοί κατασκεύασαν στα τέλη του 16ου αιώνα το ισχυρό φρούριο της Σπιναλόγκας.

Το 1897–1898, κατά την παρουσία των διεθνών δυνάμεων στην Κρήτη, η γαλλική διοίκηση προχώρησε στη διάνοιξη της σύγχρονης διώρυγας του Πόρου. Κατά την περίοδο 1928–1939 ο προστατευμένος κόλπος του Κόρφου χρησιμοποιήθηκε ως σταθμός προσθαλάσσωσης και ανεφοδιασμού υδροπλάνων της βρετανικής εταιρείας Imperial Airways, στις αεροπορικές διαδρομές προς την Ανατολή.

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η περιοχή καταλήφθηκε και οχυρώθηκε από τις δυνάμεις του Άξονα, ενώ τμήματα της ακτογραμμής ναρκοθετήθηκαν για την αποτροπή συμμαχικής απόβασης. Μετά τον πόλεμο και την απομάκρυνση των ναρκών άρχισε σταδιακά η τουριστική ανάπτυξη. Από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα η Ελούντα καθιερώθηκε διεθνώς ως ένας από τους γνωστότερους προορισμούς πολυτελών διακοπών στην Ελλάδα.