Τα Ανώγεια είναι μία από τις ιστορικότερες ορεινές κωμοπόλεις της Κρήτης, στενά συνδεδεμένη με τον Ψηλορείτη, την κτηνοτροφική παράδοση, τη μουσική και τους αγώνες για την ελευθερία.

Τα Ανώγεια βρίσκονται στην επαρχία Μυλοποτάμου, περίπου 36 χλμ. δυτικά του Ηρακλείου και 52 χλμ. νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου, σε υψόμετρο περίπου 750 μέτρων. Είναι κτισμένα σε διαδοχικά επίπεδα πάνω στη ράχη Αρμί, στις βόρειες πλαγιές του Ψηλορείτη. Το όνομά τους συνδέεται με την ορεινή, «ανώγεια» θέση του οικισμού.

Η ζωή των Ανωγειανών παραμένει στενά δεμένη με το βουνό. Η κτηνοτροφία, η τυροκομία, η υφαντική και άλλες παραδοσιακές δραστηριότητες εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό μέρος της τοπικής οικονομίας και ταυτότητας. Στις πλατείες, στα καφενεία και στις ταβέρνες του χωριού ο επισκέπτης μπορεί να γνωρίσει την τοπική κουζίνα, τη χαρακτηριστική ντοπιολαλιά και τη φημισμένη μουσική παράδοση των Ανωγείων.

Αξιοθέατα και πολιτισμός

Στον οικισμό αξίζει να επισκεφτείτε τις παλιές εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Δημητρίου, της Κοίμησης της Θεοτόκου και του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Στον τελευταίο ναό σώζονται τοιχογραφίες των αρχών του 14ου αιώνα, παρά τις φθορές που έχουν υποστεί.

Τα Ανώγεια έχουν προσφέρει πολλά στη μουσική και στον πολιτισμό της Κρήτης. Από εδώ κατάγονται σημαντικοί λυράρηδες, τραγουδιστές και ποιητές, με γνωστότερο τον Νίκο Ξυλούρη, τον «Αρχάγγελο της Κρήτης». Το σπίτι του Νίκου Ξυλούρη βρίσκεται στη γειτονιά Περαχώρι. Στην περιοχή διοργανώνονται επίσης τα Υακίνθεια, πολιτιστικές εκδηλώσεις αφιερωμένες στη μουσική, την ποίηση και τη συνάντηση διαφορετικών παραδόσεων.

Η υφαντική αποτελεί ακόμη ένα σημαντικό κομμάτι της τοπικής κληρονομιάς. Παραδοσιακά υφαντά με χαρακτηριστικά γεωμετρικά σχέδια εξακολουθούν να κατασκευάζονται στα Ανώγεια και διατίθενται σε εργαστήρια και καταστήματα του οικισμού.

Ο Ψηλορείτης και η Νίδα

Τα Ανώγεια αποτελούν μία από τις κυριότερες πύλες προς τον Ψηλορείτη. Από εδώ ξεκινά ο δρόμος για το Οροπέδιο της Νίδας, τα πετρόκτιστα μητάτα των βοσκών και το Ιδαίο Άντρο, το σπήλαιο όπου, σύμφωνα με μία από τις γνωστότερες εκδοχές της αρχαίας παράδοσης, ανατράφηκε ο Δίας.

Στη διαδρομή βρίσκεται η Ζώμινθος, ένα σημαντικό μινωικό ορεινό συγκρότημα που συνδεόταν με τη διαχείριση της κτηνοτροφικής και αγροτικής παραγωγής, αλλά και με τη διαδρομή προς το Ιδαίο Άντρο. Το ορεινό τοπίο γύρω από τα Ανώγεια προσφέρεται επίσης για πεζοπορία και γνωριμία με τη φύση και την ποιμενική παράδοση του Ψηλορείτη.

Ιστορία

Η ευρύτερη περιοχή των Ανωγείων είχε ιδιαίτερη λατρευτική και οικονομική σημασία ήδη από τη μινωική εποχή, όπως μαρτυρούν το Ιδαίο Άντρο και η Ζώμινθος. Η ακριβής εποχή ίδρυσης του σημερινού οικισμού δεν έχει εξακριβωθεί. Ορισμένες παραδόσεις τοποθετούν τη δημιουργία του κατά τη Δεύτερη Βυζαντινή Περίοδο, ενώ ασφαλέστερες γραπτές μαρτυρίες για τα Ανώγεια προέρχονται από τις ενετικές απογραφές του 16ου αιώνα.

Κατά την Οθωμανική Περίοδο τα Ανώγεια συμμετείχαν ενεργά στις κρητικές επαναστάσεις. Η ορεινή θέση τους πρόσφερε καταφύγιο στους επαναστάτες, αλλά προκάλεσε και σκληρά αντίποινα. Το χωριό καταστράφηκε το 1822 και ξανά το 1867.

Κατά τη Γερμανική Κατοχή τα Ανώγεια αποτέλεσαν σημαντικό κέντρο της κρητικής αντίστασης. Στην περιοχή δραστηριοποιήθηκαν αντιστασιακές οργανώσεις, φιλοξενήθηκαν αντάρτες και Βρετανοί σύνδεσμοι, ενώ από το χωριό πέρασαν και οι απαγωγείς του Γερμανού στρατηγού Χάινριχ Κράιπε.

Στις 13 Αυγούστου 1944 εκδόθηκε από τον στρατηγό Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ η διαταγή για την ολοκληρωτική καταστροφή των Ανωγείων. Μεταξύ των αιτιών που επικαλέστηκε η διαταγή ήταν η υποστήριξη της αντίστασης, η φιλοξενία ανταρτών, τα γεγονότα στη Δαμάστα και η σύνδεση του χωριού με την απαγωγή Κράιπε. Οι γερμανικές δυνάμεις εκτέλεσαν κατοίκους, λεηλάτησαν τα σπίτια και κατέστρεψαν σχεδόν ολόκληρο τον οικισμό. Η καταστροφή συνεχίστηκε έως τις αρχές Σεπτεμβρίου 1944 και έμεινε γνωστή ως το τρίτο Ολοκαύτωμα των Ανωγείων.