Η οροσειρά της Ίδης, περισσότερο γνωστή ως Ψηλορείτης, υψώνεται στο κέντρο της Κρήτης και εκτείνεται στους νομούς Ηρακλείου και Ρεθύμνου. Ψηλότερη κορυφή της είναι ο Τίμιος Σταυρός, στα 2456μ., που αποτελεί και το ψηλότερο σημείο της Κρήτης. Ακολουθούν ο Αγκαθιάς στα 2424μ., η Στολίστρα στα 2325μ., το Βουλομένου στα 2267μ. και ο Κούσακας στα 2209μ. Ο Τίμιος Σταυρός είναι μόλις τρία μέτρα ψηλότερος από τις Πάχνες, την υψηλότερη κορυφή των Λευκών Ορέων.

Μεγάλο τμήμα της οροσειράς περιλαμβάνεται στο Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO του Ψηλορείτη. Στην περιοχή συναντώνται εντυπωσιακά πετρώματα, μεγάλα ρήγματα, απολιθώματα, καρστικοί σχηματισμοί, σπήλαια, βαθιά φαράγγια και ορεινά οροπέδια. Η γεωλογική ιστορία του βουνού συνδέεται στενά με τη βιοποικιλότητα, την κτηνοτροφική παράδοση και τον πολιτισμό των ορεινών κοινοτήτων.

Ο Ψηλορείτης προσφέρει μερικά από τα πιο επιβλητικά τοπία άγριας ομορφιάς στην Κρήτη. Γυμνές αλπικές ζώνες, μικρά οροπέδια, δάση, πηγές, απόκρημνα φαράγγια και χωριά κτισμένα στις παρυφές του βουνού συνθέτουν ένα τοπίο που μεταβάλλεται έντονα ανάλογα με το υψόμετρο και την εποχή.

Ο Ψηλορείτης ως ιερό βουνό

Ο επιβλητικός ορεινός όγκος προκαλούσε δέος ήδη από τη μινωική εποχή και συνδέθηκε με πολλές λατρευτικές παραδόσεις. Το Ιδαίο Άντρο, κοντά στο οροπέδιο της Νίδας, θεωρούνταν ένας από τους τόπους όπου ανατράφηκε ο Δίας. Κοντά στη διαδρομή από τα Ανώγεια προς τη Νίδα αναπτύχθηκε η Ζώμινθος, ένα σημαντικό μινωικό ορεινό κέντρο με ιδιαίτερη θρησκευτική και οικονομική σημασία.

Η ιερότητα του βουνού διατηρήθηκε και κατά τη χριστιανική εποχή. Στην κορυφή του Τιμίου Σταυρού βρίσκεται ένα μικρό πετρόκτιστο εκκλησάκι, κατασκευασμένο με ξερολιθιά. Κάθε χρόνο, την παραμονή της εορτής της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, πιστοί από όλη την Κρήτη ανεβαίνουν στην κορυφή και διανυκτερεύουν εκεί, ώστε να συμμετάσχουν στη λειτουργία της 14ης Σεπτεμβρίου.

Οι γνωστότερες διαδρομές προς την κορυφή ξεκινούν από το οροπέδιο της Νίδας και από τον Λάκκο του Μιγερού. Η δεύτερη είναι η συντομότερη και ακολουθεί ένα καλοσχηματισμένο πέτρινο μονοπάτι. Ακόμη και το καλοκαίρι, οι πεζοπόροι πρέπει να είναι προετοιμασμένοι για δυνατό άνεμο και πολύ χαμηλές θερμοκρασίες τη νύχτα. Πάνω από τα 2000μ. δεν υπάρχουν πηγές και η σκιά είναι ελάχιστη, επομένως απαιτούνται επαρκές νερό, κατάλληλος ρουχισμός και προστασία από τον ήλιο.

Το δάσος και το φαράγγι του Ρούβα στις νότιες πλαγιές του Ψηλορείτη

Δάση και πανίδα

Κατά το παρελθόν σημαντικό μέρος του Ψηλορείτη καλυπτόταν από εκτεταμένα δάση. Σήμερα ένα από τα σημαντικότερα δασικά οικοσυστήματα είναι το πρινοδάσος του Ρούβα, κοντά στη Γέργερη. Στις νότιες πλαγιές, από τον Ζαρό ως τα Βορίζια, σώζεται επίσης ένα αραιό δάσος τραχείας πεύκης, ενώ μικρότερα δάση υπάρχουν στο οροπέδιο Βρομονερό και στο δάσος του Παρδίου.

Η πανίδα του Ψηλορείτη είναι ιδιαίτερα σημαντική. Στις απόκρημνες πλαγιές και στα φαράγγια βρίσκουν καταφύγιο σπάνια αρπακτικά πτηνά, όπως ο γυπαετός, το όρνιο και διάφορα είδη γερακιών. Στην ευρύτερη περιοχή του Ρούβα έχει καταγραφεί και ο εξαιρετικά σπάνιος κρητικός αγριόγατος.

Χωριά, οροπέδια και αξιοθέατα

Στον ορεινό Μυλοπόταμο βρίσκονται τα Ανώγεια, ένας από τους σημαντικότερους ορεινούς οικισμούς της Κρήτης. Από εδώ ο δρόμος οδηγεί στο οροπέδιο της Νίδας, στο Ιδαίο Άντρο και στη Ζώμινθο. Στις ανατολικές παρυφές βρίσκονται το οροπέδιο Λιβάδι και το Αστεροσκοπείο του Σκίνακα, σε μία από τις ψηλότερες οδικά προσβάσιμες θέσεις του βουνού. Στα νότια, τα χωριά του Ζαρού και των Βοριζίων προσφέρουν θέα προς την πεδιάδα της Μεσαράς.

Το ιστορικό σπήλαιο του Μελιδονίου στις βόρειες παρυφές του Ψηλορείτη

Σπήλαια, νερά και φαράγγια

Η έντονη καρστικοποίηση του Ψηλορείτη έχει δημιουργήσει μεγάλο αριθμό σπηλαίων και βαράθρων. Σημαντικότερο επισκέψιμο σπήλαιο είναι η Σφενδόνη στα Ζωνιανά. Άλλα γνωστά σπήλαια είναι ο Γεροντόσπηλιος του Μελιδονίου, το Καμαραϊκό Σπήλαιο, ο Χώνος του Σάρχου και το Βουλισμένο Αλώνι, που δημιουργήθηκε από την κατάρρευση της οροφής ενός μεγάλου σπηλαίου.

Ο ορεινός όγκος αποθηκεύει μεγάλες ποσότητες νερού από τις βροχές και τα χιόνια. Μέσα από υπόγειους αγωγούς, το νερό τροφοδοτεί πηγές και υδροφορείς σε μεγάλη απόσταση από τις κορυφές. Χαρακτηριστικά σημεία είναι η λίμνη Βοτόμου στον Ζαρό, το φράγμα της Φανερωμένης και οι πηγές του Αλμυρού κοντά στο Ηράκλειο.

Τις πλαγιές του Ψηλορείτη διασχίζουν πολλά φαράγγια, όπως το καταπράσινο φαράγγι του Ρούβα, το άγριο φαράγγι των Βοριζίων, το φαράγγι του Αλμυρού και το φαράγγι των Πλατανιών στο Αμάρι.