Σπήλαια

Το σπήλαιο Βίγλα, γνωστό και ως Νυχτεριδόσπηλιος, βρίσκεται στον απόκρημνο λόφο Κέρατο, πάνω από τον Κερατόκαμπο της επαρχίας Βιάννου. Το όνομα του παραθαλάσσιου οικισμού συνδέεται με το έξαρμα Κέρατο με το Βυζαντινό Φρούριο της Βιγλας, καθώς ο Κερατόκαμπος αποτελεί κυριολεκτικά τον κάμπο που απλώνεται κάτω από αυτό. Το σπήλαιο ανοίγεται στην ανατολική απόκρημνη πλευρά του βουνού, σε μια περιοχή με ιδιαίτερο γεωλογικό, αρχαιολογικό και ιστορικό ενδιαφέρον.

Οι γνωστές διαδρομές του σπηλαίου έχουν συνολικό μήκος περίπου 150 μέτρων. Η κύρια είσοδός του βρίσκεται λίγα μέτρα ψηλότερα από τη βάση του γκρεμού και είναι εξαιρετικά στενή και δύσκολα προσβάσιμη. Μετά το μικρό άνοιγμα ακολουθεί ένας στενός, σχεδόν σωληνοειδής διάδρομος μήκους περίπου 10 μέτρων, στον οποίο η κίνηση γίνεται μόνο με σύρσιμο.

Μετά το τέλος του στενού περάσματος, η μορφολογία του σπηλαίου αλλάζει εντυπωσιακά. Ο κεντρικός διάδρομος γίνεται πολύ ψηλότερος και το δάπεδο σχετικά ομαλό, επιτρέποντας ευκολότερη κίνηση στο μεγαλύτερο μέρος του. Η διαδρομή καταλήγει σε δεύτερο άνοιγμα, το οποίο βρίσκεται πολύ ψηλότερα στον γκρεμό και δεν είναι προσεγγίσιμο από την εξωτερική πλευρά.

Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της Βίγλας είναι ο εξαιρετικά πλούσιος λιθωματικός της διάκοσμος. Μεγάλες κολώνες, σταλακτίτες, σταλαγμίτες και αλλεπάλληλες αποθέσεις ασβεστιτικού υλικού καλύπτουν μεγάλο μέρος του εσωτερικού της. Εντυπωσιακή είναι η έντονη χρωματική αντίθεση ανάμεσα στον πολύ σκούρο, σχεδόν μαύρο ασβεστόλιθο των τοιχωμάτων και στους κατάλευκους σχηματισμούς του σπηλαίου.

Πάνω στο λευκό σταλαγμιτικό υλικό σχηματίζονται λεπτές γραμμώσεις και διαδοχικές χρωματικές ζώνες, οι οποίες θυμίζουν την εμφάνιση του όνυχα. Σε ορισμένα σημεία οι κολώνες διαμορφώνουν φυσικά χωρίσματα και μικρούς θαλάμους. Ένας από αυτούς μοιάζει με εσωτερικό ναό και έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ίσως συνδεόταν με τη λατρευτική χρήση του σπηλαίου κατά την αρχαιότητα.

Ξεχωριστός σχηματισμός είναι ο σταλαγμίτης που έχει ονομαστεί Βρεφοκρατούσα, επειδή η μορφή του θυμίζει την Παναγία που κρατά στην αγκαλιά της τον Χριστό. Σε άλλο, ιδιαίτερα υγρό τμήμα του σπηλαίου, η μόνιμη σταγονορροή συγκεντρώνει νερό στην επιφάνεια ενός σταλαγμίτη. Γύρω από το σημείο έχουν παρατηρηθεί κεραμικά όστρακα, τα οποία πιθανόν συνδέονται με τελετουργικές πρακτικές και τη συλλογή του νερού.

Στο εσωτερικό του σπηλαίου έχουν εντοπιστεί κεραμικά όστρακα διαφορετικών ιστορικών περιόδων, γεγονός που δείχνει τη μακρόχρονη παρουσία ανθρώπων στον χώρο. Η χρήση του φαίνεται ότι συνδεόταν κυρίως με λατρευτικές δραστηριότητες, οι οποίες πιθανόν συνεχίστηκαν από την αρχαιότητα μέχρι τους μεσαιωνικούς χρόνους. Η παρουσία του σπηλαίου πρέπει να εξετάζεται σε συνδυασμό με τα αρχαιολογικά κατάλοιπα στην κορυφή του Κέρατου, όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα ανάγεται τουλάχιστον στη Μινωική εποχή.

Ο Γάλλος αρχαιολόγος και ερευνητής Paul Faure είχε συνδέσει το σπήλαιο με μεταγενέστερη χριστιανική λατρευτική χρήση και είχε προτείνει ότι πιθανόν χρησιμοποιήθηκε ως χώρος λατρείας σε περιόδους κατά τις οποίες οι χριστιανικές κοινότητες αναζητούσαν απομονωμένα καταφύγια. Η άποψη αυτή, όπως και η ακριβής ταυτότητα της αρχαίας λατρείας, παραμένει ερμηνευτική και δεν έχει επιβεβαιωθεί πλήρως από συστηματική αρχαιολογική έρευνα.

Η Βίγλα είναι επίσης σημαντικό καταφύγιο νυχτερίδων, στις οποίες οφείλει τη δεύτερη ονομασία της. Σε ορισμένα σημεία έχουν σχηματιστεί συγκεντρώσεις γκουανό από τις αποικίες που χρησιμοποιούν κατά περιόδους το σπήλαιο. Οι νυχτερίδες αποτελούν βασικό τμήμα του σπηλαιολογικού οικοσυστήματος και είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες στην ανθρώπινη όχληση, κυρίως κατά τις περιόδους αναπαραγωγής και χειμέριας νάρκης.

Πάνω από το σπήλαιο βρίσκονται τα κατάλοιπα του βυζαντινού φρουρίου της Βίγλας, το οποίο επόπτευε τη θαλάσσια περιοχή νότια της Βιάννου. Στον ίδιο λόφο πιστεύεται ότι βρισκόταν η αρχαία πόλη Κεραία, χωρίς όμως η ταύτιση αυτή να έχει αποδειχθεί οριστικά. Η παρουσία του σπηλαίου, των αρχαιολογικών καταλοίπων και της οχύρωσης φανερώνει τη διαχρονική σημασία του Κέρατου για τους κατοίκους της περιοχής.

Το σπήλαιο της Βίγλας θεωρείται ένα από τα εντυπωσιακότερα σπήλαια της πρώην επαρχίας Βιάννου και ένα από τα σημαντικότερα του νομού Ηρακλείου ως προς τον λιθωματικό του διάκοσμο. Δεν αποτελεί, ωστόσο, επισκέψιμο ή τουριστικά διαμορφωμένο σπήλαιο. Η θέση της εισόδου πάνω στον γκρεμό, το σαθρό έδαφος και το εξαιρετικά στενό αρχικό πέρασμα καθιστούν την είσοδο επικίνδυνη.

Η προσέγγιση και η είσοδος στο σπήλαιο δεν πρέπει να επιχειρούνται χωρίς έμπειρη σπηλαιολογική ομάδα, κατάλληλο τεχνικό εξοπλισμό και γνώση των συνθηκών του χώρου. Η αυτοσχέδια ξύλινη σκάλα που έχει κατά καιρούς τοποθετηθεί στον γκρεμό δεν μπορεί να θεωρηθεί ασφαλές μέσο πρόσβασης. Παράλληλα, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μην προκληθούν φθορές στον εύθραυστο διάκοσμο ή όχληση στις αποικίες των νυχτερίδων.

Πληροφορίες: Χριστόφορος Χειλαδάκης