Η Νεάπολη είναι μια ιστορική κωμόπολη της επαρχίας Μεραμπέλλου, κτισμένη σε μια εύφορη κοιλάδα με πυκνούς ελαιώνες, παλιές εκκλησίες, νεοκλασικά κτίρια και όμορφους κήπους.

Η Νεάπολη βρίσκεται περίπου 54 χλμ. ανατολικά του Ηρακλείου και 15 χλμ. δυτικά του Αγίου Νικολάου, στην καταπράσινη Σκάφη του Μεραμπέλλου. Η θέση της πάνω στο φυσικό πέρασμα που συνδέει την κεντρική με την ανατολική Κρήτη συνέβαλε σημαντικά στην οικονομική και διοικητική ανάπτυξή της.

Κατά την Ενετοκρατία η περιοχή συνδεόταν με έναν μικρό οικισμό που αναφέρεται ως Καρές, ενώ ο νεότερος οικισμός έγινε γνωστός ως Καινούργιο Χωριό ή Καινό Χωριό. Η ονομασία καταγράφεται ήδη σε ενετικές πηγές του 16ου αιώνα. Το 1868 ο Αδοσίδης Πασάς εγκατέστησε εδώ τη διοίκηση του Λασιθίου και ονόμασε τον οικισμό Νεάπολη. Η πόλη παρέμεινε πρωτεύουσα του Λασιθίου έως το 1904, όταν η διοικητική έδρα μεταφέρθηκε στον Άγιο Νικόλαο.

Περιήγηση στη Νεάπολη

Το διοικητικό παρελθόν της Νεάπολης αποτυπώνεται στα παλιά δημόσια και νεοκλασικά κτίριά της, όπως το Πρωτοδικείο, το παλιό Γυμνάσιο, το Νοσοκομείο και τα κτίρια της Μητρόπολης Πέτρας και Χερρονήσου. Το Λαογραφικό και Ιστορικό Μουσείο Νεάπολης στεγάζεται στο κτίριο του πρώτου Γυμνασίου και παρουσιάζει την καθημερινή ζωή, την ιστορία και τις παραδόσεις του Απάνω Μεραμπέλλου. Στην πόλη λειτουργεί επίσης η Ηλιάκειος Δημοτική Βιβλιοθήκη.

Στην κεντρική πλατεία δεσπόζει ο επιβλητικός μητροπολιτικός ναός της Μεγάλης Παναγίας, ο μεγαλύτερος ναός της ανατολικής Κρήτης. Γύρω από την πλατεία υπάρχουν καφενεία και καταστήματα, όπου μπορείτε να δοκιμάσετε και τη γνωστή σουμάδα, το γλυκό παραδοσιακό ποτό που παρασκευάζεται από αμύγδαλα και προσφέρεται σε γιορτές και χαρές.

Αξίζει επίσης να περπατήσετε στα στενά της συνοικίας του Αγίου Δημητρίου, να δείτε το παλιό υδραγωγείο και τον πύργο του Μασλούμ Καρακάση, γνωστό στους ντόπιους και ως Σεράι του Αδοσίδη Πασά. Σε μικρή απόσταση νοτιοδυτικά της πόλης βρίσκεται το δάσος του Πασχαλίγο, ένα καταπράσινο τοπίο με τρεχούμενα νερά και ερείπια νερόμυλων. Εκεί σώζονται και κατάλοιπα από τον πύργο του Βενετού φεουδάρχη Φίλιππου Pasqualigo.

Κοντά στη Νεάπολη βρίσκεται και ο ναός του Αγίου Γεωργίου του Καταματωμένου. Η ονομασία του συνδέεται με την τοπική παράδοση, σύμφωνα με την οποία το 1770, την περίοδο της επανάστασης του Δασκαλογιάννη, οθωμανικές δυνάμεις σκότωσαν μέσα στον ναό τον ιερέα και πιστούς που παρακολουθούσαν τον εσπερινό.

Η αρχαία Δρήρος

Περίπου 2 χλμ. βορειοανατολικά της Νεάπολης, στο όρος Κάδιστος και κοντά στον Άγιο Αντώνιο, βρίσκονται τα ερείπια της αρχαίας Δρήρου.

Σημαντικότερο μνημείο της Δρήρου είναι ο ναός του Απόλλωνα Δελφινίου ή Πυθίου, ένας από τους αρχαιότερους γνωστούς ελληνικούς ναούς. Στο εσωτερικό του βρέθηκε η περίφημη «Απολλώνια Τριάδα», τρία σφυρήλατα αγαλμάτια του 8ου αιώνα π.Χ. που ταυτίζονται με τον Απόλλωνα, την Άρτεμη και τη Λητώ. Τα αγαλμάτια εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Από τη Δρήρο προέρχονται επίσης σημαντικές επιγραφές με νομοθετικά κείμενα, ανάμεσα στα αρχαιότερα που έχουν σωθεί στον ελληνικό κόσμο.

Η Μεγάλη Παναγία

Η παλαιά μονή της Μεγάλης Παναγίας υπήρχε πριν από την οθωμανική κατάκτηση της ανατολικής Κρήτης. Το 1819 ο επίσκοπος Πέτρας Ιωακείμ Κλώντζας εξασφάλισε άδεια για την ανοικοδόμηση του παλιού καθολικού της Θεοτόκου. Τότε οικοδομήθηκε ο μικρός μονόχωρος ναός της Μεγάλης Παναγίας της Φερμαλίνας, ο οποίος σώζεται δίπλα στον σημερινό μητροπολιτικό ναό.

Με την οικοδόμησή του συνδέεται η παράδοση της τριμελούς επιτροπής που ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη για να ζητήσει άδεια ανέγερσης. Σύμφωνα με την αφήγηση, τα μέλη της φυλακίστηκαν στο Ηράκλειο, αλλά σώθηκαν όταν ο δήμιος πέθανε λίγο πριν από την εκτέλεσή τους. Τους παραχωρήθηκε τότε άδεια να ανεγείρουν τον ναό μέσα σε σαράντα ημέρες. Οι κάτοικοι των γύρω επαρχιών βοήθησαν μαζικά και, κατά την παράδοση, μετέφεραν τις πέτρες από το λατομείο από χέρι σε χέρι.

Ο σημερινός μεγάλος μητροπολιτικός ναός αποτελεί μεταγενέστερο οικοδόμημα. Θεμελιώθηκε το 1889, οικοδομήθηκε σταδιακά κατά τις επόμενες δεκαετίες και ολοκληρώθηκε το 1927. Δεν πρέπει επομένως να συγχέεται με τον μικρό ναό του 1819, στον οποίο αναφέρεται η παράδοση των σαράντα ημερών.