Δικταίο Άντρο (Σπήλαιο Ψυχρού)

Το επιβλητικό σπήλαιο του Δία, το Δικταίον Άντρον, βρίσκεται σε απόσταση 10 λεπτών ανάβασης από το χωριό Ψυχρό του Οροπεδίου Λασιθίου, σε υψόμετρο 1025m. Στο Ψυχρό υπάρχει άνετος χώρος στάθμευσης με πολλά εστιατόρια, από τον οποίο ξεκινούν δύο μονοπάτια για το σπήλαιο (15’ ανάβαση). Το ευκολότερο μονοπάτι είναι το αριστερότερο, καθώς στο δεύτερο (και πιο παλιό) οι πέτρες έχουν φθαρεί από τους χιλιάδες τουρίστες και γλιστράνε. Η διαδρομή για το σπήλαιο είναι υπέροχη, καθώς η θέα προς το οροπέδιο Λασιθίου είναι πανοραμική. Αν δεν θέλετε να περπατήσετε, υπάρχουν και γαϊδουράκια που μεταφέρουν τους επισκέπτες στο σπήλαιο. Δίπλα στην είσοδο του σπηλαίου υπάρχει περίπτερο όπου μπορείτε να προμηθευτείτε εισιτήρια, έναντι συμβολικού ποσού. Το σπήλαιο, που έχει έκταση 2200τμ, φωτίζεται επαρκώς, ενώ οι διαδρομές μέσα σε αυτό γίνονται από καλά διαμορφωμένο μονοπάτι μήκους 250m.

Το εσωτερικό

Κοντά στην είσοδο, στα δεξιά υπάρχει ένας προθάλαμος (μήκος 42m, πλάτος 19m, 6.5 m) και χαμηλότερα αρχίζει η μεγάλη αίθουσα. Στο δάπεδο του προθάλαμου υπάρχουν βράχοι που έχουν πέσει από τη κορυφή, ενώ άλλοι έχουν βγει στην επιφάνεια από ανασκαφές. Νοτιοανατολικά του θαλάμου, υπάρχει ένα μεγάλο σταλαγμιτικό συγκρότημα. Επίσης, υπάρχουν μερικά παλαιά και νεότερα κτίσματα. Ένας μικρότερος θάλαμος υπάρχει στη βορειοδυτική πλευρά.

Προχωρώντας προς το εσωτερικό, ο επισκέπτης μπαίνει στη μεγάλη αίθουσα. Η είσοδος της έχει πλάτος 18m, ύψος 14m ενώ το μεγαλύτερο τμήμα της καλύπτεται από συμπαγή βράχο και μεγάλους σταλαγμίτες. Από εκεί, μια κατηφορική σκάλα οδηγεί στο εσωτερικό του σπηλαίου, ως στο τέρμα της αίθουσας. Η αίθουσα αυτή έχει μέγιστο μήκος 84m, πλάτος 38m και ύψος 5-14m. Στο δάπεδο υπάρχουν διάσπαρτοι βράχοι.

Στο βάθος, αριστερά, υπάρχει μικρός θάλαμος 10m x 5.5m, το «λίκνον του Δία», μέσα στο οποίο ο μύθος θέλει να γεννήθηκε ο Δίας. Προς τα δεξιά αναπτύσσεται άλλος μεγαλύτερος θάλαμος (μήκος 25m, πλάτος 12m και ύψος 10m), ο οποίος χωρίζεται σε δυο τμήματα από μεγάλες στήλες. Στο πρώτο τμήμα, σε βάθος 35m από την είσοδο του σπηλαίου, βρίσκεται μια υπέροχη λίμνη διαστάσεων 16m x 8.5m, η οποία έχει νερό όλη τη χρονιά. Η λίμνη είναι γεμάτη με νομίσματα, που πετούν οι ευχόμενοι επισκέπτες.

Στο δεύτερο τμήμα βρίσκεται ένας μεγάλος και πολύ θεαματικός αναδιπλούμενος σταλακτίτης, που ονομάζεται «μανδύας του Δία». Ο σταλακτίτης αυτός έχει υποστεί φθορά από τους επισκέπτες του σπηλαίου.

Όλο το εσωτερικό της αίθουσας έχει εντυπωσιακό διάκοσμο με μεγάλες στήλες, σταλαγμίτες, σταλακτίτες και παραπετάσματα. Είναι από τα πιο θεαματικά σπήλαια στη Κρήτη.

Αρχαιολογικά Ευρήματα

Στα τέλη του 19ου αιώνα, κάτοικοι της περιοχής, κυρίως βοσκοί και κυνηγοί ανακάλυψαν στο σπήλαιο πολλά αρχαιολογικά αντικείμενα. Από τότε άρχισε ένας κύκλος ανασκαφών μέσα στο σπήλαιο, αλλά περιορισμένη έκταση. Τα περισσότερα ευρήματα προέρχονται από λαθρανασκαφές και φυλάσσονται στο Μουσείο του Ηρακλείου και της Οξφόρδης. Δυστυχώς, επειδή το σπήλαιο ήταν ανοικτό κατά την διάρκεια των αιώνων, πολλά σημαντικά αντικείμενα πιστεύεται ότι έχουν αφαιρεθεί.

Βρέθηκαν αντικείμενα από τα νεολιθικά, μινωικά, υπομινωικά, γεωμετρικά, αρχαϊκά, κλασικά, ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια, αναδεικνύοντας την μακροχρόνια χρήση του σπηλαίου. Το σπήλαιο φαίνεται ότι έχει χρησιμοποιηθεί ως τόπος κατοικίας και ταφών από το 2800 πΧ. Φαίνεται ότι περίπου το 2000πΧ το Δικταίον Άντρον έγινε τόπος λατρείας, παίρνοντας τα σκήπτρα από το σημαντικότερο ως τότε σπήλαιο της Τράπεζας, κοντά στο Μαρμακέτο. Το 700πΧ, φαίνεται ότι παρέδωσε τα σκήπτρα αυτά στο Ιδαίον Άντρον του Ψηλορείτη.

Διάφορες λιθωματικές μορφές που μοιάζουν με ανθρώπους ή ζώα, φαίνεται ότι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη λατρεία. Στο προθάλαμο βρέθηκαν νεολιθικά όστρακα και πρωτομινωικές ταφές. Εδώ, ένα μέτρο πάνω από το δάπεδο, υψώνεται ένας ορθογώνιος βωμός. Πάνω στο βωμό φαίνεται ότι τοποθετούνταν οι προσφορές των προσκυνητών, όπως λάδι, μέλι, κρασί, σιτηρά, θυσιασμένα ζώα και στη συνέχεια τους έβαζαν φωτιά. Τα υπολείμματα από την καύση δεν πετάγονταν, αλλά συλλέγονταν στο πλάι του βωμού.

Σε ανασκαφές μέχρι 2m βάθος, βρέθηκαν 4 στρώματα προσφορών και ειδών λατρείας, στάχτη (σε όλα τα στρώματα) και οστά ή κέρατα ζώων. Στο βαθύτερο στρώμα βρέθηκαν κομμάτια λίθινων τραπεζών προσφορών, σε ένα από τα οποία υπάρχει επιγραφή με γράμματα της Γραμμικής γραφής Α’. Ανάμεσα στα αντικείμενα που βρέθηκαν υπάρχουν μικρά κύπελλα, φρουτιέρες, διπλοί μπρούτζινοι πέλεκεις με τη λίθινη βάση τους, πόδες πέτρινων λυχνιών, όστρακα βάζων με ζωγραφιές, πήλινα καμαραϊκά αγγεία, χάλκινα ειδώλια που παριστάνονται λάτρεις, ομοιώματα ζώων, λάμες ξιφών, μαχαιρίδια, ξιφίδια και αναθηματικά όπλα.

Στον χαμηλό θάλαμο, κοντά στην είσοδο, βρέθηκε τέμενος διαστάσεων 3mx2m, ένα λιθόστρωτο και ένα μεγάλο τείχος που περικλείει το χώρο. Επάνω από το λιθόστρωτο βρέθηκαν  ίχνη στάχτης, υστερομινωϊκοί πίθοι και ανάγλυφα, μπρούτζινα όπλα, μαχαιρίδια και καρφίδες, ένα μεταλλικό λατρευτικο αγαλματίδιο, όστρακα, καθώς και γεωμετρικά και αρχαϊκά αναθήματα.

Στις προσχώσεις της μεγάλης αίθουσας και ανάμεσα από σταλαγμίτες βρέθηκαν πολυάριθμα αναθήματα, ενώ μέσα σε διάφορα κοιλώματα βρέθηκαν αιχμές λόχων, αιχμές δοράτων, μαχαιρίδια, ξυράφια, βελόνες, ειδώλια, αναθηματικά ομοιώματα, 18 μπρούτζινοι ή χάλκινοι διπλοί πελέκεις. Στις προσχώσεις του δαπέδου βρέθηκαν επίσης όστρακα αγγείων, πολυτίμοι λίθοι με παραστάσεις ταύρων και αιγών, χάντρες περιδέραιων, μικρές σφαίρες από κρύσταλλο, δακτύλιοι και μπρούτζινα, χρυσά και αργυρά στεφάνια. Χαρακτηριστική είναι εδώ η απουσία αντικειμένων από σίδηρο (στον προθάλαμο αφθονούν) και ζωδίων. Στον θάλαμο του μανδύα βρέθηκαν ανθρώπινα ομοιώματα, διπλοί πελέκεις, πολύτιμα κοσμήματα, λόγχες, δόρατα, βελόνες κλπ.

Η εκδοχή της λατρείας της Αφροδίτης και της Αριάδνης

Η αφθονία των όπλων και ξιφών που βρέθηκαν στο σπήλαιο θα μπορούσε να οδηγήσει στη σκέψη ότι σε αυτό λατρευόταν πολεμική θεότητα. Το μεγαλύτερο μέρος των ευρημάτων του σπηλαίου του Ψυχρού (γυναικεία αναθήματα, λαβίδες μαλλιών, βελόνες, άκρα από ρόκες, σαΐτες, καρφίτσες μαλλιών, περιδέραια κλπ) αρμόζουν μάλλον σε λατρεία θεάς και όχι θεού. Μερικά από τα αγαλματίδια γυναικών με γυμνό και εξογκωμένο στήθος είναι του τύπου της Πανδήμου Αφροδίτης. Άλλα ευρήματα και αφιερώματα είναι σχετικά με τις αγροτικές ενασχολήσεις των δωρητών. Είναι λοιπόν πιθανόν ότι μια θεά μινωικού τύπου λατρευόταν στο σπήλαιο. Ανάγλυφες παραστάσεις επάνω σε μικρή μπρούτζινη πλάκα θυμίζουν λατρεία στην Ουράνια Αφροδίτη.

Στην Κρητική μυθολογία τρεις ηρωίδες συνδεόταν στενά με την παράδοση για τον Μίνωα: η Πασιφάη, η Αριάδνη και η Φαίδρα. Αρκετοί αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι η Αριάδνη βρίσκεται πλησιέστερα προς τη θεότητα του Ψυχρού, και μαζί με αυτή, κι ο εραστής της Διόνυσος.

Πανίδα

Στον προθάλαμο του σπηλαίου φωλιάζουν αγριοπερίστερα και άλλες ποικιλίες πουλιών. Στους θαλάμους του Κάτω Σπηλαίου έχει παρατηρηθεί ότι φωλιάζουν διάφορα είδη νυχτερίδων. Ξεχωρίζουν η μεσογειακή ωτονυχτερίδα και σπηλαιόβια αρθρόποδα.

Οι μύθοι της σπηλιάς

Οι περισσότεροι μελετητές ταυτίζουν το σπήλαιο Ψυχρού με το γνωστό από την Μυθολογία Δικταίον Αντρον, όπως το αναφέρει ο Ησίοδος, όπου γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας με την βοήθεια της Αμάλθειας και των Κουρητών. Γι’αυτό τον λόγο αποκαλείται και ως η Βηθλεέμ του Αρχαίου Κόσμου. Το ίδιο σπήλαιο συνδέθηκε με ιστορίες όπως του μάντη Επιμενίδη που «κοιμόταν» εδώ, την ένωση του Δία με την Ευρώπη και τη γέννηση του Μίνωα, τις Άρπυιες κ.α.

Η γέννηση του Διός

Σύμφωνα με το μύθο, υπήρχε ένας χρησμός που έλεγε ότι ο Κρόνος θα σκοτωθεί από το γιο του, έτσι ο Κρόνος έτρωγε τα παιδιά του για να προστατευτεί. Έτσι, η Ρέα κατέφυγε στο Δικταίον Άντρο για να γεννήσει τον πατέρα όλων των θεών, το Δία, κρυφά από το Κρόνο. Η Ρέα ξεγέλασε το Κρόνο και, αντί για το βρέφος, του έδωσε να κατασπαράξει ένα βράχο τυλιγμένο στα σπάργανα του μωρού. Στη συνέχεια άφησε τον Δία εκεί στο σπήλαιο για να τον αναθρέψουν οι Δικταίοι Κουρήτες, με τη φροντίδα της κατσίκας Αμάλθειας και της νύμφης Μέλισσας.

Η Γέννηση

Ο Κέρβερος, ο Λάϊος, ο Κούκουλος και ο Αίγλιος

Σύμφωνα με έναν άλλο μύθο, στο σπήλαιο κάποτε απαγορευόταν η είσοδος σε θνητούς. Ωστόσο, στο σπήλαιο φώλιαζαν μέλισσες, οι οποίες είχαν παράγει πάρα πολύ μέλι. Αψηφώντας την απαγόρευση τέσσερις φίλοι, ο Λάιος, ο Κέρβερος, ο Κούκουλος και ο Αίγλιος, μπήκαν στο σπήλαιο για να πάρουν το μέλι. Φόρεσαν χάλκινες πανοπλίες, για να αποφύγουν τα τσιμπήματα και μπήκαν. Τότε, στο σπήλαιο βρήκαν τα σπάργανα από την γέννηση του Δία. Ο Δίας τότε εξοργίστηκε και τους κατακεραύνωσε. Επειδή, όμως μέσα στην σπηλιά δεν μπορούσε κανείς να πεθάνει, η Θέμις και οι Μοίρες μεταμόρφωσαν τους τέσσερεις φίλους σε πουλιά, οι οποίοι σήμερα είναι οι λάιοι, οι κέρβεροι, οι κούκοι και οι γλαύκες.

Η γέννηση του Μίνωα, οι νόμοι και η συνεύρεση με την Ευρώπη

Ένας δευτερεύων θρύλος θέλει το Μίνωα να γεννήθηκε στην ίδια σπηλιά με τον Δία, δηλαδή στο Δικταίον Άντρο.

Ένας άλλος μύθος αναφέρει ότι ο Μίνωας ερχόταν στο Δικταίο Άντρο κάθε εννιά χρόνια, όταν συγκλίνουν οι τροχιές της σελήνης και του ήλιου. Τότε συναντιόταν με τον πατέρα του, τον Δία, και λάμβανε τους νέους νόμους για να κυβερνήσει την Κρήτη. Γι’αυτό άλλωστ ε κι ο Μίνωας ήταν συνδεδεμένος με την απόλυτη δικαιοσύνη, γεγονός που τον έκανε και κριτή στον Άδη όταν πέθανε. Ο μύθος αυτός είναι παραλλαγή του επικρατέστερου που θέλει το σπήλαιο αυτό να είναι το Ιδαίο Άντρο.

Επίσης, μια παραλλαγή του γνωστού μύθου της Ευρώπης, αναφέρει ότι όταν ο Δίας, με τη μορφή ταύρου, έκλεψε την Ευρώπη από τη Φοινίκη, την πήρε μαζί του στο Δικταίο άντρο, κι όχι στη Γόρτυνα. Εκεί της αποκάλυψε το πραγματικό του πρόσωπο και συνευρέθηκαν. Η συνεύρεση τους είχε ως αποτέλεσμα τη γέννηση του Μίνωα, του Ραδάμανθυ και του Σαρπηδόνα.

Ο ύπνος του Επιμενίδη

Το Δικταίο Άντρο, είναι το μαγικό σπήλαιο που σύμφωνα με τη παράδοση αποκοιμήθηκε ο σοφός της αρχαιότητας Επιμενίδης για 57 χρόνια. Αφού ξύπνησε, είχε την ίδια ηλικία αλλά είχε αποκτήσει θεϊκή σοφία και γνώση.

Οι Άρπυιες

Σύμφωνα με την μυθολογία, το Δικταίον Άντρον ήταν η σπηλιά όπου κατοικούσαν οι Άρπυιες. Οι ήταν θηλυκά τέρατα με μορφή πουλιών και με κεφάλι γυναίκας που ήταν οι αγγελιαφόροι του Άδη. Είναι γνωστές για την ιστορία της τιμωρίας του Φινέα.

Οι Άρπυιες

Φωτογραφίες από το σπήλαιο (από το group του Σπηλαίου στο flickr)